Đứng trước bước ngoặt xăng E10: Nới rộng chênh lệch giá và giải bài toán hao hụt bồn bể

Bộ Công Thương đang lấy ý kiến về việc đẩy sớm lộ trình triển khai xăng sinh học E10 bắt buộc trên toàn quốc lên ngày 30/4/2026, thay vì mốc thời gian 1/6 như kế hoạch ban đầu. Theo tính toán của các cơ quan quản lý, nếu triển khai trên quy mô lớn, chính sách này có thể giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch, tiết kiệm khoảng 800 triệu USD mỗi năm. Thế nhưng, đằng sau những kỳ vọng lớn lao về một nền kinh tế xanh, thực tế tại các cửa hàng bán lẻ lại đang bộc lộ những điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ. Bài toán khó nhất hiện nay không chỉ là thuyết phục người tiêu dùng thay đổi thói quen mà còn là làm sao để hài hòa lợi ích, giảm thiểu rủi ro cho các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu trong một chuỗi cung ứng còn nhiều biến động.

Rào cản đầu tiên và mang tính quyết định nhất để xăng E10 có thể tự tin bước ra thị trường chính là yếu tố giá cả. Tại các kỳ điều hành gần đây, mức giá niêm yết của xăng E10 chỉ thấp hơn xăng khoáng RON95-III vỏn vẹn 470 đồng/lít. Dưới góc nhìn của các chuyên gia kinh tế, khoảng cách giá này quá hẹp để có thể tạo ra một "cú hích" đủ mạnh nhằm thay đổi hành vi tiêu dùng. Chia sẻ về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Bích Hường, Chủ tịch Chi hội xăng dầu thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, thẳng thắn chỉ ra rằng thị trường từng có một quãng thời gian dài sử dụng xăng E5 nhưng tỷ lệ tiêu thụ thực tế lại rất thấp do người tiêu dùng vẫn còn nhiều e ngại. Việc tiếp tục đẩy lên sử dụng E10 một cách đột ngột trong bối cảnh chưa có đánh giá tổng kết thấu đáo về lộ trình E5 sẽ tạo ra những rào cản tâm lý nhất định. Bà Hường phân tích thêm, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đang tăng, kéo theo nhu cầu sử dụng xe đắt tiền, xe hạng sang rất lớn. Người tiêu dùng vô cùng băn khoăn khi các dòng xe đời mới trong catalog hướng dẫn sử dụng hoàn toàn không đề cập đến xăng E10 mà chỉ khuyến cáo sử dụng xăng RON95, thậm chí RON98.

Để giải quyết bài toán tâm lý này, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) khẳng định định hướng của cơ quan điều hành là phải bảo đảm loại nhiên liệu này có lợi thế rõ rệt so với xăng khoáng. Nhà nước sẽ linh hoạt sử dụng các công cụ điều hành, tối ưu các yếu tố cấu thành giá như thuế, phí nhằm nới rộng mức chênh lệch giữa E10 và xăng RON95 lên khoảng 1.000 đến 2.000 đồng/lít. Quan điểm xuyên suốt của cơ quan quản lý là sử dụng công cụ kinh tế để điều tiết hành vi thị trường một cách tự nhiên, thay vì áp dụng các biện pháp mang tính mệnh lệnh hành chính.

Thế nhưng, nếu người tiêu dùng chỉ băn khoăn về giá, thì các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu lại đang phải gánh trên vai bài toán chi phí và rủi ro pháp lý khổng lồ. Quá trình chuyển đổi từ xăng khoáng sang xăng sinh học đòi hỏi sự tái cấu trúc toàn diện về logistics và hạ tầng tồn trữ. 

Ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, nhìn nhận rằng khi chuyển sang bán toàn bộ xăng sinh học, doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu sẽ phải thêm những công đoạn và gia tăng các chi phí nhất định. Quá trình này đòi hỏi doanh nghiệp phải tổ chức pha chế, mua ethanol, kiểm nghiệm chất lượng sát sao. Ông Bảo đặc biệt lưu ý, ethanol là mặt hàng rất có lợi cho môi trường nhưng kèm theo đó là tính chất bay hơi mạnh, nảy sinh những vấn đề liên quan đến hao hụt trong quá trình lưu thông hàng hóa và tổ chức pha chế, làm đội chi phí của doanh nghiệp lên đáng kể.

Nỗi lo về đặc tính hóa lý của xăng sinh học càng trở nên nặng nề hơn đối với các đại lý bán lẻ ở điểm cuối của chuỗi cung ứng. Bà Nguyễn Thị Bích Hường phản ánh một thực tế kỹ thuật rất bất cập hiện nay: Xăng sinh học có tính ngậm nước, dễ hao hụt và dễ bị tách lớp nếu bảo quản lâu. Điều khiến các doanh nghiệp lo sợ nhất là khi lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra chất lượng, lượng ethanol trong xăng E10 có thể không đạt mốc 10% do đã bị tách nước trong quá trình tồn trữ, sụt giảm chỉ còn 8% hoặc 9%. Việc bị kết luận là kinh doanh hàng hóa không đủ chất lượng và ra quyết định xử phạt oan là rủi ro lơ lửng trên đầu các nhà bán lẻ. Từ thực tế đó, đại diện khối doanh nghiệp kiến nghị các cơ quan quản lý về khoa học công nghệ cần sớm ban hành quy định rõ ràng về dung sai cho phép đối với xăng sinh học, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thương nhân.

Ở góc độ của đơn vị đầu mối trực tiếp vận hành hạ tầng, ông Ngô Đức Dũng, Giám đốc Xí nghiệp Tổng kho xăng dầu Nhà Bè (PVOIL), đã đưa ra những lý giải chuyên sâu nhằm trấn an thị trường. Ông Dũng khẳng định xăng E10 về cơ bản không khác nhiều so với E5 vì đều sử dụng cùng một hệ thống, chỉ khác ở tỷ lệ phối trộn. Đối với nỗi lo tách lớp, vị chuyên gia này giải thích rằng xăng gồm các thành phần không phân cực, còn ethanol có tính chất lưỡng cực; hiện tượng tách lớp chỉ xảy ra khi có lẫn lượng nước lớn. Để hóa giải rủi ro, PVOIL đã áp dụng phương thức pha chế in-line trực tiếp vào bồn với khối lượng lớn, kiểm soát tuyệt đối quy trình để không cho nước thâm nhập vào bồn chứ,.

Nhìn chung, quyết tâm xanh hóa ngành năng lượng là không thể đảo ngược. Tuy nhiên, để chính sách thực sự bắt rễ vào đời sống kinh tế, sự đồng bộ từ khung pháp lý là điều kiện tiên quyết. Bộ Công Thương cho biết đang rà soát toàn bộ chuỗi cung ứng nhằm cắt giảm chi phí, đồng thời Hiệp hội Xăng dầu cũng đang xúc tiến xây dựng các ứng dụng công nghệ để minh bạch hóa điểm bán và chủng loại xăng. Khi rủi ro hao hụt được chia sẻ và khoảng cách giá đủ sức hấp dẫn, xăng E10 mới có thể trở thành sự lựa chọn tự nguyện và bền vững của thị trường.