EU mạnh tay với các tập đoàn công nghệ

Google nhận án phạt kỷ lục

Cuối tuần qua, một vụ việc gây chú ý lớn trong giới công nghệ. Công ty Google vừa chính thức thua kiện tại Tòa án Công lý Liên minh châu Âu và phải nộp khoản phạt hơn 4,1 tỷ euro, khép lại một cuộc chiến pháp lý kéo dài gần 8 năm giữa hãng công nghệ Mỹ và các cơ quan quản lý châu Âu.

Theo phán quyết, Google đã lợi dụng vị thế thống lĩnh của hệ điều hành Android khi yêu cầu các hãng sản xuất điện thoại cài sẵn Google Search, trình duyệt Chrome và kho ứng dụng Google Play, khiến các đối thủ khác khó cạnh tranh hơn. Khoản phạt này được Ủy ban châu Âu đưa ra từ năm 2018 với mức 4,34 tỷ euro, sau đó được giảm còn hơn 4,1 tỷ euro nhưng vẫn được tòa án cao nhất của EU giữ nguyên sau khi bác đơn kháng cáo của Google. Phản hồi phán quyết, Google cho biết đã điều chỉnh các thỏa thuận kinh doanh từ năm 2018 để tuân thủ yêu cầu của EU và sẽ tiếp tục duy trì Android theo hướng mở cho người dùng, nhà phát triển và các đối tác.

EU mạnh tay với các tập đoàn công nghệ

Một khoản phạt hơn 4 tỷ euro chắc chắn là rất lớn. Nhưng điều đáng chú ý hơn có lẽ không nằm ở con số ấy. Bởi Google không phải tập đoàn công nghệ đầu tiên, cũng chưa chắc sẽ là cuối cùng phải đối mặt với những án phạt nặng tay từ Liên minh châu Âu. Điều gì đã khiến Brussels nhiều năm qua liên tục trở thành "khắc tinh" của các ông lớn công nghệ đến từ Mỹ?

Cuối năm 2021, trong khi cả thế giới dõi theo màn ra mắt Metaverse của Mark Zuckerberg, Facebook chính thức đổi tên thành Meta và vẽ nên viễn cảnh về một thế giới số hoàn toàn mới. Nhưng tại Brussels, giới chức Liên minh châu Âu lại nhìn thấy một câu chuyện khác. Không phải tương lai của Internet mà là quyền lực ngày càng lớn của những doanh nghiệp đang nắm giữ Internet. Google gần như trở thành cánh cửa dẫn vào thế giới tìm kiếm. Apple kiểm soát hệ sinh thái ứng dụng. Amazon thống lĩnh thương mại điện tử. Meta sở hữu cùng lúc Facebook, Instagram và WhatsApp. Và câu hỏi được đặt ra là: nếu chỉ một vài doanh nghiệp kiểm soát phần lớn không gian số hôm nay, ai sẽ đặt ra luật chơi cho thế giới số ngày mai?

Đó cũng là thời điểm Liên minh châu Âu tăng tốc xây dựng hai bộ luật mang tính bước ngoặt: Đạo luật Thị trường số (Digital Markets Act) và Đạo luật Dịch vụ số (Digital Services Act). Mục tiêu không còn chỉ là xử phạt sau mỗi vụ việc, mà là thiết lập sẵn luật chơi cho những "người gác cổng" của nền kinh tế số. Các dự luật được thúc đẩy với tốc độ nhanh hơn nhiều so với dự đoán. Lần đầu tiên, EU đề xuất những quy định cụ thể nhằm hạn chế quyền hạn của các ông lớn công nghệ, điển hình là khi họ khai thác dữ liệu người dùng cho quảng cáo, đồng thời trao cho Ủy ban châu Âu quyền điều tra và áp dụng các mức phạt có thể lên tới 10% doanh thu toàn cầu đối với doanh nghiệp vi phạm.

Bà Kristie Pladson - Phóng viên DW News cho biết: "10% doanh thu là con số đủ lớn để buộc các tập đoàn công nghệ phải thực sự chú ý. Thay vì để họ quen với việc vi phạm rồi chỉ chấp nhận nộp phạt như một chi phí kinh doanh".

Trước đó, châu Âu đã có gần một thập kỷ liên tục đối đầu với các tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới. Năm 2017, Google bị phạt 2,42 tỷ euro vì ưu tiên dịch vụ Google Shopping trên công cụ tìm kiếm. Năm 2018, Google tiếp tục nhận khoản phạt kỷ lục 4,34 tỷ euro vì hành vi liên quan hệ điều hành Android. Năm 2019 là vụ AdSense với mức phạt gần 1,5 tỷ euro. Còn cuối tháng 5 vừa qua, nền tảng thương mại điện tử Temu vừa bị Liên minh châu Âu phạt 200 triệu euro, do không ngăn chặn hiệu quả việc bán các sản phẩm bất hợp pháp trên nền tảng. Đây là khoản phạt thứ hai được EU áp dụng theo Đạo luật Dịch vụ số, sau cuộc điều tra kéo dài gần hai năm.

Suốt gần 20 năm qua, Liên minh châu Âu EU thực sự đã dựng nên một hàng rào vững chắc để triệt để bảo vệ điều mà EU coi là quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng trong thế giới số: Quyền được bảo mật thông tin, quyền được lựa chọn các dịch vụ và quyền được mua hàng chất lượng cao.

Khi luật chơi của thị trường công nghệ thay đổi

Không phải ai cũng đồng tình với cách làm của châu Âu. Người ta hay nói tới hình tượng cây gậy và củ cà rốt để ví von cho việc có phạt thì cũng có thưởng. Nhưng một số ý kiến cho rằng dường như EU đang phạt các ông lớn công nghệ Mỹ quá nhiều gậy.

Hãng Apple kiến nghị rằng các quy định mới khiến một số tính năng AI đã phải trì hoãn tại thị trường EU. Google phàn nàn rằng một số yêu cầu mới có thể cản trở đổi mới và làm giảm chất lượng dịch vụ dành cho người dùng. Chính phủ Mỹ nhiều lần cáo buộc châu Âu dường như đang nhắm vào chính các doanh nghiệp công nghệ Mỹ. Tức là biến câu chuyện này thành vấn đề địa chính trị chứ không chỉ là thị trường.

Tuy nhiên, EU phản bác rằng đây không phải luật dành riêng để gây khó cho doanh nghiệp Mỹ. Đây là luật dành cho mọi doanh nghiệp đủ lớn để thay đổi thị trường. Ngay cả TikTok, AliExpress hay Temu của Trung Quốc cũng đang nằm trong diện điều tra hoặc đã bị xử lý theo các quy định tương tự.

Theo EU, nếu để thị trường tự điều chỉnh, Internet rất dễ trở thành cuộc chơi nơi mà "người thắng chiếm lấy tất cả", nơi chỉ một vài nền tảng kiểm soát toàn bộ người dùng và dữ liệu.

Và một điều quan trọng hơn, rằng mọi vụ kiện tụng kéo dài nhiều năm rồi kết thúc bằng những án phạt vài tỷ euro là chưa đủ để các ông lớn công nghệ thay đổi hành vi. Chính vì thế, những đạo luật như DMA và DSA được đưa ra là để có khung pháp lý ngay từ đầu - thay vì rơi vào cảnh mất bò mới lo làm chuồng.

Nói về án phạt lần này với Google, giáo sư Matthias từ Đại học Innsbruck cho rằng, dù không đáng là bao so với doanh thu khổng lồ lên tới hơn 400 tỷ USD của Google trong năm 2025, nhưng về lâu dài, nó đang tạo ra một tâm thế mới cho những ông lớn công nghệ khi họ đặt chân vào EU. Họ không còn ở vị thế "quá lớn" để không bao giờ bị tuýt còi.

Ông Matthias Kettemann - Giáo sư Lý thuyết Đổi mới và Triết học Pháp luật, Viện Lý thuyết và Tương lai của Pháp luật, Đại học Innsbruck chia sẻ: "Theo chính Google, sau khoản phạt đầu tiên vào năm 2018, doanh nghiệp đã thay đổi đáng kể nhiều hoạt động kinh doanh. Vì vậy, phán quyết cuối cùng hôm nay sẽ không tạo ra những thay đổi lớn ngay lập tức. Điều thực sự tạo ra tác động là việc các doanh nghiệp đã nhận thức từ nhiều năm trước rằng những hành vi chống cạnh tranh có thể bị xử phạt và các phán quyết đó cuối cùng vẫn sẽ được duy trì. Đây mới là yếu tố khiến các doanh nghiệp phải điều chỉnh cách vận hành của mình".

Có thể với Mỹ, Big Tech là những "báu vật" cần được nuôi dưỡng để dẫn đầu đổi mới. Nhưng với châu Âu, trước khi là những biểu tượng công nghệ, đó vẫn là những doanh nghiệp phải tuân thủ luật cạnh tranh. Chính sự khác biệt trong triết lý ấy đã khiến Brussels nhiều năm qua trở thành "bàn tay thép" kiểm soát giới công nghệ.

Ông Matthias Kettemann - Giáo sư Lý thuyết Đổi mới và Triết học Pháp luật, Viện Lý thuyết và Tương lai của Pháp luật, Đại học Innsbruck cho biết thêm: "Bản thân các khoản tiền phạt sẽ không tạo ra sự thay đổi lớn trong hành vi của doanh nghiệp. Điều quan trọng hơn là thông điệp mà châu Âu muốn gửi đi: nếu muốn kinh doanh tại thị trường này, các tập đoàn công nghệ phải tôn trọng luật pháp châu Âu và quyền lợi của người tiêu dùng châu Âu".

Google có thể thắng trên thị trường. Nhưng tại châu Âu, các tập đoàn công nghệ sẽ ngày càng phải quen với một thực tế mới: tăng trưởng không còn là tấm vé miễn trừ khỏi các quy định của pháp luật. Và đó có lẽ mới là thay đổi lớn nhất mà Brussels đang tạo ra cho nền kinh tế số.