EU siết tiêu chuẩn xanh: Nông sản Việt vào “bài kiểm tra”

Liên minh châu Âu (EU) đang đẩy mạnh làn sóng rào cản kỹ thuật mới khi liên tục siết chặt quy định an toàn thực phẩm, đặc biệt là đưa ngưỡng giới hạn dư lượng tối đa (MRL) đối với các chất chưa có quy chuẩn về mức mặc định 0,01 mg/kg. Trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do (FTA) mở rộng nhưng tiêu chuẩn kỹ thuật lại ngày càng ngặt nghèo, nông sản Việt Nam không còn con đường nào khác ngoài việc chủ động thay đổi tư duy sản xuất: kiểm soát rủi ro toàn chuỗi từ đồng ruộng tới khâu phân phối và tích cực chuyển đổi số để vượt qua các "vùng đỏ" dư lượng.

Áp lực dồn dập từ những rào cản thế hệ mới

Trong nửa đầu năm 2026, các thành viên WTO đã ban hành tổng cộng 601 thông báo về biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS). Trong đó, EU dẫn đầu với 74 thông báo, tăng mạnh so với cùng kỳ năm ngoái. Những thay đổi dồn dập này chứng minh một xu thế rõ nét: EU đang chuyển dịch triệt để từ việc hậu kiểm các lô hàng tại cửa khẩu sang kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu, thu mua cho đến khâu xuất khẩu cuối cùng.

Thách thức lớn nhất đối với các ngành hàng tỷ đô như hồ tiêu, cà phê hay rau quả là quy tắc mặc định 0,01 mg/kg (tương đương 0,01 phần triệu). Tiến sĩ Phan Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Kiểm dịch thực vật sau nhập khẩu II, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, lưu ý rằng nếu EU chưa thiết lập mức dư lượng tối đa (MRL) riêng cho một hoạt chất cụ thể trên một loại nông sản, mức áp dụng mặc định sẽ lập tức kéo về 0,01 mg/kg. Đây là ngưỡng vô cùng thấp, gần như tương đương với mức "không phát hiện". "Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần lượng tồn dư rất nhỏ cũng có thể khiến lô hàng không đạt yêu cầu và có thể bị tiêu hủy toàn bộ", bà Hiền cho biết.

Ví dụ điển hình là hoạt chất propamocarb trên cà chua: Việt Nam quy định mức dư lượng tối đa cho phép là 10 ppm nhưng EU dự kiến hạ xuống chỉ còn 0,01 đến 0,05 ppm. Hay hoạt chất profenofos trên cà chua, tiêu chuẩn hiện hành của Việt Nam là 10 mg/kg thì EU chỉ cho phép từ 0,01 đến 0,05 mg/kg.

Không dừng lại ở đó, doanh nghiệp Việt còn phải đối mặt với rào cản "kép" khi một số nước thành viên EU tự thiết lập quy định riêng. Trước đây một biện pháp SPS của EU áp dụng đồng loạt cho cả 27 thành viên, nhưng gần đây Pháp đã tự ban hành quy định tạm đình chỉ đối với dư lượng của 5 hoạt chất, trong đó có 2 hoạt chất vẫn nằm trong danh mục được phép sử dụng ở Việt Nam.

Đặc biệt, cơ chế cảnh báo của EU áp dụng theo ngành hàng, nghĩa là sai phạm nghiêm trọng của một doanh nghiệp đơn lẻ có thể kéo theo lệnh kiểm soát tăng cường, thậm chí đình chỉ xuất khẩu cho toàn ngành.

"Bắt mạch" vùng đỏ và lời giải kỹ thuật từ đồng ruộng

Để không bị loại khỏi cuộc chơi, việc nhận diện các hoạt chất có nguy cơ vi phạm cao - hay còn gọi là "vùng đỏ" dư lượng - là bước đi sống còn. Theo báo cáo giám sát kỹ thuật từ tổ chức chứng nhận quốc tế Control Union, có 7 hoạt chất thường xuyên bị phát hiện vượt ngưỡng báo động trên hạt tiêu Việt xuất khẩu, bao gồm: cypermethrin (chiếm tỷ lệ nhiễm 18,0%), imidacloprid (14,6%), metalaxyl (12,0%), acetamiprid (9,1%), thiamethoxam (9,0%), permethrin (7,5%) và chất khử trùng kho bãi ethylene oxide (6,2%) vốn bị EU cấm tuyệt đối vì rủi ro gây ung thư.

Trước thực trạng này, Control Union và các tổ chức quốc tế đã đưa ra bộ giải pháp kỹ thuật mang tính thực tiễn cao. Thay vì sử dụng hoạt chất hóa học dồn dập khi dịch bệnh bùng phát sát ngày thu hoạch, doanh nghiệp phải hướng dẫn nông dân sử dụng chế phẩm sinh học, nấm đối kháng (như nấm Trichoderma) ngay từ đầu mùa mưa để phòng tuyến trùng và nấm rễ.

Những giải pháp kỹ thuật này đã được chuyển hóa thành các hành động thực tế vô cùng linh hoạt tại nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn. Ông Đinh Hùng Cường, nhân viên quản lý vùng trồng của Công ty TNHH Hương Gia vị Sơn Hà, chia sẻ về kinh nghiệm kiểm soát hiện tượng "nhiễm chéo" hóa chất trên đồng ruộng - một chi tiết tưởng chừng nhỏ nhưng lại quyết định số phận của cả lô hàng.

Ông Cường cho biết: "Theo yêu cầu của đơn vị đánh giá, mỗi năm phải tổ chức ít nhất từ 2 đến 3 lần tập huấn cho nông dân... Ví dụ vườn hữu cơ thì rất nhiều kiến, nếu chúng ta không nhắc nhở khuyến cáo thì nhân công thu hoạch tiêu có thể sẽ dùng thuốc kiến để xịt trên tay để chống kiến, như vậy vô tình sẽ bị nhiễm chéo".

Bên cạnh việc liên tục tập huấn phòng chống nhiễm chéo, công ty này còn kiểm soát nghiêm ngặt nguồn phân bón hữu cơ đầu vào. Quy trình ủ phân bò được quản lý chặt, trong đó cấm tuyệt đối việc sử dụng phân lấy từ các trang trại chăn nuôi công nghiệp nhằm tránh nguy cơ tồn dư hóa chất chăn nuôi công nghiệp. Sự ứng phó nhanh nhạy, kiểm soát tỉ mỉ từng chi tiết nhỏ này chính là chìa khóa để bảo vệ chuỗi liên kết.

Chủ động quản trị rủi ro từ xa và đa dạng hóa thị trường

Bên cạnh việc thắt chặt quy trình sản xuất dưới mặt đất, việc xây dựng các công cụ công nghệ thông tin để "gác cổng" từ xa đang mở ra hướng đi mới đầy triển vọng. Điển hình là giải pháp từ Tentamus Việt Nam. Ông Lương Phước Vinh, Tổng giám đốc Tentamus Việt Nam, giới thiệu về cổng dữ liệu kết nối mã sản phẩm Việt Nam với hệ thống cảnh báo sớm của EU (RASFF). Công cụ này ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để dịch và cập nhật thông tin cảnh báo về Việt Nam chỉ trong vòng 24 giờ sau khi một lô hàng ở châu Âu bị phát hiện vi phạm.

Giải pháp này giúp doanh nghiệp chuyển dịch hoàn toàn từ tư duy "xử lý sau cảnh báo" sang "quản trị rủi ro chủ động". Thay vì để hàng sang đến cảng Rotterdam mới phát hiện vượt ngưỡng và đối mặt nguy cơ bị trả về hoặc tiêu hủy gây tổn thất lớn, doanh nghiệp có thể lấy mẫu kiểm nghiệm chủ động ngay tại đại lý thu mua, đối chiếu với dữ liệu hệ thống để ngăn chặn rủi ro từ trước khi cho hàng lên tàu.

Ở góc độ vĩ mô ngành hàng, bà Hoàng Thị Liên - Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) - nhận định rào cản lớn nhất của nông sản Việt vào thị trường cao cấp nằm ở cuộc chiến tiêu chuẩn. Bà Liên phân tích: "Trước áp lực kỹ thuật không ngừng gia tăng từ các thị trường truyền thống như EU hay Mỹ (vốn chiếm hơn 70% thị phần xuất khẩu), giải pháp dài hạn của các doanh nghiệp là phải tự chủ động thích ứng, củng cố chất lượng, đầu tư công nghệ chế biến sâu để đa dạng hóa sản phẩm như tiêu nghiền, tiêu vỡ, gia vị phối trộn. Đồng thời, ngành hàng đang tích cực mở rộng sang các thị trường ngách giàu tiềm năng tại Trung Đông - với đầu trung chuyển Dubai để phân phối sang các nước láng giềng hoặc Đông Âu, Mỹ Latin, châu Phi để giảm bớt sự phụ thuộc. Như vậy, chúng ta sẽ có thêm sức ép để tăng cạnh tranh thông qua việc củng cố chất lượng và xây dựng thương hiệu hơn là việc chỉ tập trung vào mặt số lượng và cạnh tranh về giá".

Liên kết Nhà nước - doanh nghiệp: Bản lề bền vững cấp vĩ mô

Hành trình "vượt rào" kỹ thuật của nông sản Việt không thể thiếu một khung chính sách đồng bộ và sự đồng hành của cơ quan quản lý. Nghị quyết 06 của Bộ Chính trị đã định hình tư duy hội nhập mới: chuyển từ mở rộng chiều rộng sang chiều sâu chất lượng, bền vững hơn, xanh hơn và số hóa hơn.

Đánh giá về vai trò bản lề này, ông Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Việt Nam, nhấn mạnh việc mở cửa thị trường đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa hai trục Nhà nước và doanh nghiệp. Ông Phạm Quang Vinh chỉ rõ: "Để có thể mở cửa được thị trường thì câu chuyện có hai đối tượng rất quan trọng, Nhà nước phải mở rộng khung pháp lý làm sao tiếp cận được thị trường của họ, câu chuyện hai là doanh nghiệp phải đi để kết nối xem thực sự họ cần mặt hàng gì".

Trong bối cảnh hội nhập mới, Việt Nam cần chủ động tiếp cận phân khúc chất lượng cao. Ông Phạm Quang Vinh khẳng định: "Chúng ta cần tiếp cận thị trường với câu chuyện về cả hàng hóa, dịch vụ và nguồn nhân công để làm sao tiếp cận được ở phân khúc chất lượng cao hơn".

Để làm được điều này, các doanh nghiệp và hiệp hội trong nước không thể thụ động chờ đợi mà cần chủ động làm nhà tư vấn ngược lại cho Chính phủ về những vướng mắc thực tế. Ông Phạm Quang Vinh chia sẻ: "Cả hai phía, Chính phủ và doanh nghiệp, phải kết nối với nhau và tạo ra những chính sách thuận lợi nhất để doanh nghiệp đi vào các lĩnh vực và thị trường mới".

Tiêu chuẩn khắt khe và các hàng rào kỹ thuật ngày càng dày đặc từ EU dẫu tạo ra áp lực lớn nhưng đồng thời cũng là cơ hội để nông sản Việt Nam thực hiện cuộc cách mạng tự thân. Khi những doanh nghiệp tiên phong chủ động kiểm soát chi tiết từ đồng ruộng, những đơn vị kiểm nghiệm như Tentamus số hóa dữ liệu dự báo sớm, kết hợp cùng chính sách vĩ mô linh hoạt của Chính phủ, nông sản Việt Nam sẽ có đủ bệ đỡ vững chắc để chuyển mình ngoạn mục, từ "bán nông sản thô" sang "bán giá trị xanh, bền vững" trên trường quốc tế.