Freelancer: Giấc mơ “tự do” hay bài toán “tự lo”

Thay vì chen chân vào những tòa nhà văn phòng vào lúc 8 giờ sáng và rời đi lúc 5 giờ chiều, một bộ phận không nhỏ người trẻ đang chọn cách mở laptop làm việc tại một quán cà phê hay ngay tại căn phòng ngủ của mình. Xu hướng làm việc tự do đang bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt là trong các lĩnh vực như thiết kế, viết nội dung, marketing số, lập trình.

Sự tự do tuyệt đối về vị trí và thời gian

Theo một khảo sát của nền tảng việc làm FIV, có tới hơn 70% thế hệ Gen Z (trong độ tuổi từ 16 đến 26) cho biết họ đã cân nhắc chuyển sang làm Freelancer, và 36% xem đây là một phương án dự phòng an toàn nếu chẳng may mất việc. Tuy nhiên, dưới lăng kính kinh tế học lao động, liệu con đường này chỉ trải đầy hoa hồng của sự "tự do", hay thực chất là một bài toán khắc nghiệt mang tên "tự lo"?

Sức hút lớn nhất của nghề freelancer chính là sự tự do tuyệt đối về vị trí và thời gian. Những người làm nghề này hoàn toàn độc lập, họ có thể làm việc ở nhà, ở quán cà phê, trong trung tâm thương mại hay bất cứ địa điểm du lịch nào, miễn là có trong tay một chiếc laptop và các thiết bị phục vụ công việc.

Nguồn thu nhập của họ vô cùng đa dạng, đến từ các hợp đồng (booking) của khách hàng bên ngoài dựa trên chính chuyên môn họ đang có. Đó có thể là một designer thiết kế banner, logo; một cameraman đi quay các sự kiện, lễ cưới; hay một photographer nhận hình ảnh từ đối tác để chỉnh sửa.

Ngọc Anh, một bạn trẻ có 3 năm kinh nghiệm làm freelancer trong lĩnh vực sản xuất nội dung số là một ví dụ điển hình. Từ việc tự xây dựng kênh TikTok cá nhân để chia sẻ trải nghiệm đời thường, cô đã nhận được sự chú ý của các nhãn hàng. Chia sẻ về công việc hàng ngày, Ngọc Anh cho biết: "Mình sẽ ưu tiên chọn những đơn hàng đến từ những thương hiệu nổi tiếng hoặc những sản phẩm mình đã sử dụng rồi, thậm chí là những sản phẩm mới trên thị trường mình cũng sẽ thử nhận lời để trải nghiệm sản phẩm".

Nhìn nhận về xu hướng này, ThS. Mark Kramer, Giảng viên Đại học VinUniversity nhận định: "Ngày càng có nhiều người trẻ muốn tự kiểm soát tương lai nghề nghiệp và tài chính của mình. Họ không nhất thiết muốn làm việc cho một ai đó mỗi ngày hay để người khác quyết định thời gian của mình". Nhờ sự phát triển của internet, họ hoàn toàn có thể chọn làm việc vào buổi sáng sớm hay đêm khuya tùy thuộc vào nhịp sinh học của cá nhân.

Khi "tự do" biến thành "tự lo"

Sự tự do luôn đi kèm với cái giá của nó. Nếu một nhân viên văn phòng có thể yên tâm nhận lương vào ngày cuối tháng, dù khối lượng công việc có lúc nhiều lúc ít, thì người làm việc tự do phải đối mặt với áp lực duy trì nguồn việc liên tục. Khách hàng không tự nhiên tìm đến, công việc cũng không bao giờ tự sinh ra. Bức tranh tài chính của họ là những biểu đồ hình sin đầy biến động.

Thừa nhận về sự bấp bênh này, Huy Phúc chia sẻ: “Để có việc, mình phải liên hệ qua người quen, qua những khách hàng cũ hoặc tự mình lên các hội nhóm tuyển dụng để tìm cơ hội. Thậm chí, có những khoảng thời gian công việc hoàn toàn đóng băng, mình ở nhà một tháng luôn”.

“Với một freelancer trẻ như mình chưa có một đội ngũ hỗ trợ chuyên nghiệp nên mình phải đảm nhận từ đạo diễn hình ảnh đến kỹ thuật quay dựng. Khi có những sự kiện yêu cầu cập nhật trực tiếp, mình phải hoàn thành và trả video ngay trong ngày nên rất áp lực về thời gian”, Ngọc Anh chia sẻ.

Nói về khó khăn của nghề freelancer, ThS. Mark Kramer cho biết: “Đó là chính là tìm kiếm khách hàng. Bạn phải liên tục xây dựng các mối quan hệ và mở rộng mạng lưới để tìm kiếm cơ hội mới. Bạn phải sẵn sàng giới thiệu bản thân và chấp nhận việc bị từ chối. Sự từ chối có thể đến dồn dập, và người trẻ phải học cách làm quen với việc nghe những cái lắc đầu trước khi có người gật đầu đồng ý xuất tiền thuê họ”.

Chính vì những áp lực vô hình này, không ít người trẻ đã có cái nhìn dè dặt hơn về công việc tự do. Nhiều bạn trẻ thừa nhận họ ưu tiên làm việc ở công ty trước để được rèn giũa vào khuôn khổ, học tính kỷ luật và tích lũy vốn sống trước khi nghĩ đến chuyện ra làm riêng.

Những yếu tố cần thiết đối với một Freelancer giỏi

Để tồn tại trong một thị trường lao động tự do, người làm tự do bắt buộc phải tự trang bị cho mình những kỹ năng cần thiết.

Thứ nhất, nền tảng cốt lõi luôn là tay nghề: Bất kể thái độ phục vụ tốt đến đâu, nếu chất lượng sản phẩm kém, khách hàng vẫn sẽ quay lưng. Tay nghề chính là “tấm vé thông hành” bắt buộc để đối tác chú ý và sẵn sàng chi trả cho một freelancer.

Thứ hai, sự chuyên nghiệp và tư duy hệ thống: Khi không có các bộ phận pháp chế hay kế toán hỗ trợ, freelancer phải tự thiết lập một quy trình làm việc chuẩn chỉnh. Giữa hai designer có tay nghề tương đương, người sở hữu quy trình mượt mà hơn chắc chắn sẽ được đánh giá cao hơn, đồng thời có lợi thế đàm phán mức thù lao tốt hơn. Sự chuyên nghiệp còn thể hiện ở việc thiết lập hợp đồng rõ ràng ngay từ đầu. Một bản hợp đồng minh bạch về tiến độ, phạm vi công việc và trách nhiệm sẽ giúp hạn chế tối đa rủi ro và tranh chấp về sau.

Thứ ba, khả năng thấu hiểu thị trường và khách hàng: Khách hàng thường chỉ hình dung kết quả cuối cùng, nhưng không nắm rõ quy trình để đạt được điều đó. Freelancer giỏi là người có thể định hướng, xác định vai trò của mình trong toàn bộ chuỗi giá trị, và dẫn dắt khách hàng đi đúng hướng.

Ngay cả khi hợp tác không thành công vì khác biệt quan điểm, nếu giữ được sự chuyên nghiệp, freelancer vẫn có thể để lại ấn tượng tốt và được giới thiệu cho những cơ hội khác.

Bên cạnh đó, khả năng “đọc vị” thị trường là yếu tố sống còn. Một freelancer nhạy bén cần nắm bắt xu hướng thay đổi liên tục để tạo ra sản phẩm vừa hữu ích, vừa trúng nhu cầu, từ đó có thể tư vấn ngược lại cho chính khách hàng.