Gia tăng rủi ro từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI

Gia tăng rủi ro từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI

Dự thảo Thông tư quy định về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai đối với việc ứng dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) trong ngành ngân hàng đang được Ngân hàng Nhà nước xây dựng trên cơ sở Luật Trí tuệ nhân tạo và các văn bản hướng dẫn thi hành. Mục tiêu nhằm tạo hành lang pháp lý cho các tổ chức tín dụng trong triển khai AI và bảo đảm quyền lợi người dùng.

Theo Báo cáo Mối đe dọa Toàn cầu 2026 của CrowdStrike, số lượng các cuộc tấn công mạng có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo AI đã ghi nhận mức gia tăng đột biến 89% so với năm trước. Tại Việt Nam, AI cũng bị các đối tượng tội phạm lợi dụng ngày càng nhiều, như dùng công nghệ deepfake, giả mạo khuôn mặt, giả mạo giọng nói để vượt qua rào cản xác thực sinh trắc học của ngân hàng.

Thông tin từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho thấy, mũi tấn công dịch chuyển sang điện thoại, là thiết bị giao dịch của phần lớn người dùng. Gần 63.000 mã độc di động mới bị phát hiện. Điều này đòi hỏi hệ thống ngân hàng phải nâng cao chuẩn kỹ thuật để phòng, chống gian lận.

Thời gian vừa qua, các ngân hàng cũng sử dụng AI để sàng lọc, phát hiện các rủi ro bất thường. Đến giữa năm nay, Hệ thống thông tin cảnh báo rủi ro và phòng ngừa gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO) đã phát đi cảnh báo cho hơn 4,7 triệu lượt khách hàng. Trong đó, hơn 1,5 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch. Qua đó góp phần bảo vệ và giữ lại hơn 5,3 nghìn tỷ đồng có nguy cơ bị lừa đảo.

Hoàn thiện khung pháp lý cho ứng dụng AI trong hoạt động ngân hàng

Tuy nhiên, các các ngân hàng có hàng triệu giao dịch diễn ra mỗi ngày, đồng nghĩa với việc: lượng dữ liệu cá nhân, thông tin tài chính và lịch sử giao dịch được thu thập, xử lý ngày càng lớn. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo AI được ứng dụng rộng rãi hơn trong hoạt động ngân hàng, yêu cầu đặt ra là cần có cơ chế quản lý rủi ro phù hợp. Đây cũng là nội dung được Ngân hàng Nhà nước nhấn mạnh trong dự thảo thông tư hướng dẫn về ứng dụng AI trong lĩnh vực này.

Để bảo đảm an toàn hoạt động, trong dự thảo thông tư hướng dẫn, NHNN yêu cầu các đơn vị phải phân loại hệ thống trí tuệ nhân tạo theo 3 mức độ: Rủi ro cao - trung bình và thấp. Có 2 nhóm được xem là rủi ro cao là AI tự động thực hiện giao dịch điện tử thanh toán và tự động quyết định cấp tín dụng với hạn mức nhất định cho từng nhóm.

Ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ Thông tin, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết: "Thường những AI tự động ra quyết định sẽ đưa vào AI rủi ro cao. Ngoài ra, còn liên quan đến tác động của hệ thống AI như AI ra quyết định tác động trực tiếp đến quyền lợi khách hàng, chẳng hạn ngăn chặn giao dịch của khách hàng".

Các thông tin giao dịch tài chính có hàng triệu dữ liệu được thu thập, xử lý mỗi ngày. Do đó, muốn quản trị rủi ro cần có các giải pháp làm sạch dữ liệu, quản trị dữ liệu tổng thể. Bởi thực tế, tình trạng phân mảnh dữ liệu vẫn còn phổ biến; dữ liệu khách hàng, tín dụng và giao dịch… thường được lưu trữ trên nhiều hệ thống khác nhau. Việc hình thành nguồn dữ liệu đáng tin cậy sẽ quyết định hiệu quả của ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Ông Trần Công Quỳnh Lân - Phó Tổng Giám đốc VietinBank, Chủ nhiệm Ủy ban Công nghệ Hiệp hội Ngân hàng chia sẻ: "AI dựa vào dữ liệu rất nhiều. Nếu dữ liệu không sạch, dữ liệu không chính xác thì AI sẽ ra những quyết định sai lầm. Thành ra việc đầu tiên muốn triển khai AI chính xác là chúng ta phải đảm bảo việc phải làm sạch và làm giàu dữ liệu và quản trị dữ liệu một cách hợp lý, có những chính sách về bảo vệ dữ liệu cũng như quản trị dữ liệu tại ngân hàng".

Công nghệ có thể tự động hóa quy trình phân tích, nhưng các chuyên gia cho rằng trách nhiệm ra quyết định không được tự động hóa, con người phải là chốt chặn kiểm soát cuối cùng, có quyền can thiệp vào hệ thống AI khi cần thiết.

Ông Bùi Gia Hiếu - Giám đốc An toàn Thông tin, Ngân hàng Quân đội (MB) nêu ý kiến: "AI đang hỗ trợ con người trong các nghiệp vụ có liên quan đến dữ liệu. Khi để ra một quyết định liên quan đến các nghiệp vụ quan trọng, liên quan đến tài chính, con người thì vẫn phải có bước kiểm soát cuối cùng là con người. Các anh các chị có thể đi ô tô rất tốt, rất nhanh, nhưng ở các ngân hàng, người lái xe chính vẫn là con người cầm vô lăng, không thể giao cho AI cầm vô lăng được".

Trong dự thảo thông tư, NHNN cũng yêu cầu hệ thống AI chỉ được phép tự động ra quyết định khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện, về ngưỡng rủi ro, về các tiêu chí cảnh báo, quy trình giám sát… Đặc biệt, các ngân hàng phải cơ chế ngắt khẩn cấp đối với các trường hợp phát sinh rủi ro hoặc sự cố nghiêm trọng.