Giảm vi phạm IUU từ mô hình “một kèm một”

"Định danh" phương tiện nguy cơ cao

Những năm gần đây, tình trạng khai thác thủy sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU) trên vùng biển Việt Nam diễn biến phức tạp. Đáng chú ý là tình trạng một số tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài do áp lực mưu sinh và hạn chế về nhận thức pháp luật.

Từ thực tiễn đó, Bộ đội Biên phòng (BĐBP) tỉnh Lâm Đồng đã triển khai mô hình "Cán bộ, đảng viên phụ trách phương tiện có nguy cơ cao vi phạm khi đánh bắt ở vùng biển nước ngoài" với cách làm bài bản, khoa học.

Điểm khởi đầu của mô hình là công tác rà soát, phân loại chính xác các phương tiện có nguy cơ cao. Đây thường là những tàu cá công suất lớn, hoạt động dài ngày, từng có tiền sử vi phạm hoặc tiệm cận các vùng biển nhạy cảm. Đồng thời, các yếu tố như hoàn cảnh kinh tế, nhận thức pháp luật của chủ tàu, thuyền trưởng cũng được đánh giá tổng thể.

Trên cơ sở đó, từng cán bộ, đảng viên được phân công phụ trách cụ thể từng phương tiện, gắn với trách nhiệm chính trị rõ ràng. Mỗi cán bộ phải nắm chắc hồ sơ, đặc điểm hoạt động, mối quan hệ xã hội và cả tâm tư, nguyện vọng của chủ tàu. Cách làm này giúp công tác quản lý chuyển từ dàn trải sang tập trung, có trọng tâm, trọng điểm.

"Một cán bộ - một phương tiện"

Cốt lõi của mô hình là thiết lập mối quan hệ trực tiếp, thường xuyên giữa lực lượng chức năng với ngư dân theo nguyên tắc "một cán bộ - một phương tiện" (hoặc một nhóm phương tiện).

Không còn là những buổi tuyên truyền chung chung, cán bộ phụ trách trở thành người đồng hành của chủ tàu. Trước mỗi chuyến biển, cán bộ trực tiếp gặp gỡ, trao đổi, phổ biến quy định pháp luật, phân tích rủi ro và hướng dẫn cụ thể về ranh giới khai thác.

Trong quá trình tàu hoạt động, việc theo dõi được duy trì thông qua hệ thống giám sát hành trình. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cán bộ kịp thời liên lạc, nhắc nhở. Sau mỗi chuyến biển, việc đánh giá, rút kinh nghiệm cũng được thực hiện nghiêm túc.

Trung tá Võ Duy Thạnh, Đồn trưởng Đồn Biên phòng Thanh Hải, cho biết: Cách làm này tạo ra sự ràng buộc trách nhiệm hai chiều. Ngư dân không chỉ chịu sự quản lý mà còn cảm nhận được sự hỗ trợ, trong khi cán bộ phải theo sát phương tiện đến cùng.

Cá thể hóa tuyên truyền, kiểm soát từ sớm

Một điểm nổi bật của mô hình là phương thức tuyên truyền được cá thể hóa theo từng đối tượng. Thay vì áp dụng chung một nội dung, cán bộ phụ trách lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với từng chủ tàu.

Với người hạn chế về nhận thức pháp luật, nội dung được diễn giải đơn giản, gắn với tình huống thực tế. Với những trường hợp từng vi phạm, tuyên truyền tập trung vào hậu quả pháp lý và thiệt hại kinh tế. Với các hộ khó khăn, việc tuyên truyền kết hợp định hướng sinh kế. Nhờ đó, thông tin pháp luật trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận, từng bước hình thành ý thức tự giác trong ngư dân.

Thực tế triển khai cho thấy quy mô của mô hình khá lớn, với hơn 398.400 lượt ngư dân được tuyên truyền, hàng trăm lớp tập huấn được tổ chức, 100% phương tiện trong diện quản lý được lắp thiết bị giám sát hành trình.

Tại Đồn Biên phòng Cửa khẩu Cảng Phú Quý, công tác tuyên truyền được "đời sống hóa" bằng cách tiếp cận trực tiếp đến từng hộ dân. Thượng úy Mai Văn Minh, Đội trưởng Vận động quần chúng Đồn Biên phòng Cửa khẩu Cảng Phú Quý, BĐBP tỉnh Lâm Đồng cho biết việc kiên trì bám địa bàn đã giúp nhiều gia đình thay đổi tập quán khai thác, chấp hành nghiêm quy định.

"Khi mỗi ngư dân hiểu luật, tôn trọng luật và tự bảo vệ mình thì công tác quản lý sẽ hiệu quả hơn", Thượng úy Mai Văn Minh chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở tuyên truyền, mô hình còn giúp kiểm soát vi phạm từ sớm, từ xa. Thông qua hệ thống giám sát hành trình và mạng lưới tổ tàu thuyền tự quản, các dấu hiệu bất thường được phát hiện kịp thời.

Trong nhiều trường hợp, chỉ một cuộc gọi nhắc nhở đúng lúc đã giúp tàu cá điều chỉnh hướng đi, tránh nguy cơ vi phạm. Đây là bước chuyển quan trọng từ xử lý sang phòng ngừa vi phạm.

Tạo chuyển biến bền vững từ nhận thức

Một trong những giá trị lớn nhất của mô hình là xây dựng được niềm tin giữa lực lượng BĐBP và ngư dân. Khi cán bộ gần dân, hiểu dân và chia sẻ khó khăn, các quy định pháp luật không còn là rào cản. Ngư dân chủ động hợp tác, cung cấp thông tin và nhắc nhở lẫn nhau trong cộng đồng.

Thực tiễn cho thấy, số vụ vi phạm vùng biển nước ngoài đã giảm rõ rệt. Nhiều phương tiện từng có nguy cơ cao nay đã chấp hành nghiêm quy định, hoạt động đúng ngư trường. Quan trọng hơn, nhận thức của ngư dân đã có sự chuyển biến căn bản, từ chỗ bị động sang chủ động, từ chạy theo lợi ích trước mắt sang ý thức rõ trách nhiệm với chủ quyền quốc gia.

Đại tá Trần Việt Hưng, Chính ủy BĐBP tỉnh Lâm Đồng cho biết, thời gian tới lực lượng sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ. Theo ông, yếu tố con người vẫn là then chốt, đòi hỏi mỗi cán bộ phải thực sự tâm huyết, trách nhiệm, đồng hành cùng ngư dân trong mỗi chuyến vươn khơi.

Hướng đi phù hợp từ thực tiễn

Từ hiệu quả đạt được, có thể khẳng định mô hình "Cán bộ, đảng viên phụ trách phương tiện có nguy cơ cao vi phạm" là hướng đi đúng, phù hợp với thực tiễn. Khi trách nhiệm được gắn đến từng cá nhân, công tác quản lý không chỉ hiệu quả về mặt con số mà còn tạo ra sự thay đổi bền vững trong nhận thức cộng đồng.

Đây chính là nền tảng quan trọng để bảo vệ chủ quyền biển, đảo từ sớm, từ xa, bằng chính ý thức và hành động của ngư dân.