Gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản tín ngưỡng thờ Mẫu

Gắn với lịch sử hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, đền Công Đồng Bắc Lệ (xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn) là một trong những không gian thực hành tín ngưỡng tiêu biểu, nơi những giá trị văn hóa, tâm linh được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong không gian linh thiêng của đền Công Đồng Bắc Lệ, tiếng hát văn hòa cùng nhịp phách, sắc màu trang phục và những nghi thức hầu đồng tạo nên một bức tranh văn hóa dân gian đặc sắc. Qua từng giá hầu của Thanh đồng Hoàng Sơn, các hình tượng trong tín ngưỡng thờ Mẫu được tái hiện sinh động, kết hợp giữa âm nhạc, nghệ thuật trình diễn và nghi lễ truyền thống.

Không chỉ là một hình thức thực hành tín ngưỡng, hầu đồng còn chứa đựng những lớp trầm tích văn hóa, phản ánh quan niệm của người Việt về thế giới tâm linh, lòng biết ơn và sự tôn kính đối với các đấng linh thiêng. Trong đó, âm nhạc chầu văn giữ vai trò quan trọng, góp phần dẫn dắt cảm xúc, truyền tải những câu chuyện và hình tượng văn hóa được lưu truyền trong đời sống dân gian.

Ẩn sau các nghi thức là một hệ thống giá trị văn hóa và đạo lý, với hình tượng người Mẹ giữ vị trí trung tâm, biểu trưng cho sự sinh thành, che chở, bao dung và nuôi dưỡng. Theo Giáo sư Lê Văn Lan, nhà nghiên cứu lịch sử: "Tín ngưỡng thờ Mẫu không đơn thuần là một khái niệm về ngôn ngữ mà còn là vấn đề có chiều sâu về tâm linh, xã hội, lịch sử và văn hóa. Hình tượng người Mẹ trong tín ngưỡng chính là biểu hiện của những tình cảm và giá trị nhân văn được người Việt bồi đắp qua nhiều thế hệ."

Ngày 1/12/2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện đánh dấu sự ghi nhận của quốc tế đối với những giá trị văn hóa đặc sắc của di sản, đồng thời khẳng định vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị truyền thống.

Trong hệ thống không gian thờ tự gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, đền Công Đồng Bắc Lệ mang những dấu ấn riêng của vùng đất xứ Lạng. Nơi đây nổi bật với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng ngàn và thờ Chầu Bé Bắc Lệ. Theo các tư liệu lịch sử và nghiên cứu văn hóa, Bắc Lệ đã có vị trí đáng chú ý trong đời sống tín ngưỡng dân gian từ nhiều thế kỷ trước. Những câu chuyện truyền thuyết, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng đã góp phần tạo nên bản sắc riêng của không gian thờ tự này.

Để duy trì những giá trị đó, từ năm 2018, lễ hội đền Công Đồng Bắc Lệ được phục dựng và tổ chức hằng năm. Các hoạt động phần lễ và phần hội được địa phương phối hợp với Ban quản lý di tích chuẩn bị, tạo điều kiện để người dân và du khách tham gia sinh hoạt văn hóa truyền thống, đồng thời góp phần duy trì môi trường thực hành di sản trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc duy trì không gian thờ tự hay tổ chức các nghi lễ. Điều quan trọng hơn là nhận diện đúng những giá trị văn hóa, hướng dẫn thực hành tín ngưỡng phù hợp và phát huy vai trò của những người trực tiếp gìn giữ di sản. Các nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang và cộng đồng cần được tạo điều kiện để tiếp tục truyền dạy, thực hành và lan tỏa những nét đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Theo Thanh đồng Hoàng Sơn, tín ngưỡng thờ Mẫu là tín ngưỡng dân gian của người Việt, cần được gìn giữ và phát huy trong đời sống hiện đại. Việc trao vai trò phù hợp cho các tổ nhang, nghệ nhân, thanh đồng và những người thực hành sẽ góp phần bảo đảm di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục hiện diện trong cộng đồng, hướng con người đến những giá trị chân – thiện – mỹ và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Thực tế cho thấy, sức sống của một di sản văn hóa phi vật thể không chỉ được quyết định bởi sự ghi danh hay những giá trị được lưu giữ trong hồ sơ, mà trước hết nằm ở sự gắn bó của cộng đồng. Với nhiều người dân và du khách, đến với đền Công Đồng Bắc Lệ không chỉ là gửi gắm những mong cầu về bình an, may mắn mà còn là dịp tìm hiểu, trải nghiệm những giá trị văn hóa truyền thống được bồi đắp qua thời gian.

Hướng tới dấu mốc 10 năm Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh, câu chuyện tại Bắc Lệ cho thấy trách nhiệm gìn giữ di sản cần được tiếp nối bằng những hành động thiết thực. Từ việc bảo tồn nghi lễ, phát huy vai trò của chủ thể di sản đến nâng cao nhận thức cộng đồng, mỗi nỗ lực đều góp phần để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện, lan tỏa và đồng hành cùng đời sống hôm nay.