Giữ bản sắc tạo sinh kế bền vững vùng dân tộc thiểu số

Trong một thị trường ngày càng có nhiều sản phẩm và trải nghiệm giống nhau, điều tạo nên giá trị khác biệt lại chính là những gì không thể sao chép, đó là bản sắc văn hóa của mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng. Bản sắc vì thế không chỉ là giá trị cần được gìn giữ mà còn là lợi thế để tạo ra sản phẩm, việc làm và sinh kế bền vững.

Lô Lô Chải (Tuyên Quang) - làng du lịch tốt nhất thế giới - được vinh danh là một trong những cộng đồng biết phát huy cảnh quan và giá trị của địa phương để thu hút du khách. Những ngôi nhà trình tường, trang phục truyền thống và nếp sống của người Lô Lô không chỉ được gìn giữ như một phần bản sắc mà nó còn trở thành sản phẩm, tạo sinh kế cho bà con.

Anh Vàng Dỉ Toáng (thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang) chia sẻ: “Từ khi làm du lịch đến giờ, cuộc sống của tôi ổn định hơn đầy đủ hơn. Năm ngoái, gia đình có thu nhập từ 30 - 50 triệu đồng/tháng”.

Chị Dìu Thị Hương (thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang) cho biết: “Điều thu hút nhất khi làm du lịch đó là giữ được văn hóa và truyền văn hóa đó cho thế hệ sau. Gìn giữ bản sắc là quan trọng nhất và là cốt lõi để làm du lịch lâu dài”.

Khi văn hóa tạo ra sinh kế lâu dài, việc gìn giữ cũng không còn là câu chuyện của riêng quá khứ. Tại làng Văn Giáo, hơn 120 người thuộc 70 hộ vẫn bền bỉ bên khung dệt thổ cẩm. Những hoa văn truyền thống của người Khmer từng bước nâng cao giá trị, phát triển thành sản phẩm OCOP, tạo chỗ đứng trên thị trường và mang lại thu nhập ổn định cho người làm nghề.

Nghệ nhân Nesang Sa Mon (ấp Srây Skốth, xã An Cư, tỉnh An Giang) nói: “Gia đình tôi 3 đời làm nghề, phải giữ gìn những nét hoa văn trên tấm thổ cẩm này. Những hoa văn có hình Phật thì chỉ sử dụng trang phục cúng trong chùa, còn những hoa văn thiên nhiên như hoa lá cỏ cây thì du khách mặc được”.

Năm 2025, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp trên 4% GDP, mục tiêu đến năm 2030 sẽ là 7%. Nhưng khi văn hóa bước vào thị trường rộng lớn hơn, một câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để khai thác giá trị mà không biến văn hóa thành hàng hóa, vừa phát triển kinh tế nhưng không làm phai nhạt bản sắc.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ (Chủ tịch Hội đồng lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương) chia sẻ: “Biến di sản văn hóa hay sản vật văn hóa thành một món hàng tầm thường thì cái đó gọi là thương mại hóa trong ngoặc kép. Tức là chúng ta chỉ nghĩ đến giá trị đồng tiền, mà không tính đến trong đó có cả kinh tế và văn hóa. Đặc biệt những giá trị rất lớn lao, nó nằm sâu trong đó. Ví dụ trong một sản vật có khi là ký ức của cả một cộng đồng, hay ký ức của cả một dân tộc”.

Trong một thị trường có thể tạo ra những sản phẩm giống nhau nhưng bản sắc là điều không thể sao chép. Chính sự khác biệt sẽ tạo nên giá trị riêng có của mỗi cộng đồng. Khi những giá trị ấy đem lại sinh kế, người dân càng có thêm động lực để gìn giữ và trao truyền. Từ đó, bản sắc không chỉ được bảo tồn, mà còn trở thành nguồn lực nội sinh, mở ra một hướng phát triển bền vững cho cộng đồng.