Giữ nhịp tăng trưởng giữa xung đột Trung Đông

Nỗ lực thích ứng

Chiến sự Trung Đông đang trở thành phép thử khắc nghiệt đối với sức bền của doanh nghiệp Việt, đặc biệt ở các ngành xuất nhập khẩu, lương thực, thực phẩm và chế biến chế tạo. Tác động không dừng ở giá xăng dầu, mà lan nhanh sang logistics, vận tải, nguyên vật liệu và toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, việc nhiều doanh nghiệp vẫn giữ được giá bán, duy trì sản xuất và bám trụ thị trường cho thấy một năng lực chống chịu đáng ghi nhận của khu vực sản xuất trong nước.

Tại Toạ đàm bên lề hoạt động công bố FI Vietnam 2026, bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP Hồ Chí Minh, cho biết trong những tháng đầu năm 2026, chỉ số sản xuất ngành chế biến thực phẩm vẫn tăng hơn 13,2%, dù giá nguyên liệu, logistics và xăng dầu đồng loạt leo thang. Theo bà Chi, doanh nghiệp đang chịu sức ép "nghẹt thở" từ chi phí đầu vào để giữ giá bán, nhất là với nhóm hàng thiết yếu như gạo, đường, mắm, muối. Việc giá trên kệ siêu thị vẫn ổn định hiện nay chủ yếu nhờ nguồn hàng dự trữ từ 1-3 tháng, thậm chí có doanh nghiệp chủ động dự trữ nguyên liệu từ 3-6 tháng, chấp nhận giảm biên lợi nhuận, thậm chí hòa vốn để giữ thị phần và hỗ trợ người tiêu dùng.

Nhưng điều đáng lo là dư địa "gồng mình" ấy không thể kéo dài mãi. Chính bà Lý Kim Chi cũng cảnh báo, nếu giá xăng dầu không hạ nhiệt, mặt bằng giá hàng hóa sẽ phải thay đổi. Với một ngành đi sát đời sống người dân như lương thực - thực phẩm, mọi biến động chi phí đều ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng. Không chỉ vậy, doanh nghiệp còn phải cùng lúc đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu. Áp lực vì thế mang tính kép: vừa chống chọi chi phí tăng, vừa không được phép lùi chuẩn chất lượng.

Câu chuyện của Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm TP Hồ Chí Minh đã phần nào phản ánh đúng những nỗ lực của doanh nghiệp trước những ảnh hưởng tiêu cực của biến động địa chính trị toàn cầu. Cụ thể, theo Cục Thống kê, trong quý 1 năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của cả nước đạt 122,93 tỷ USD, tăng 19,1% so với cùng kỳ; riêng toàn ngành lương thực - thực phẩm đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9%, cao nhất trong 6 năm qua. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu tiêu dùng trong 2 tháng đầu năm tăng 7,9%, trong đó nhóm lương thực - thực phẩm chế biến chiếm tỷ trọng cao.

Tuy nhiên, khảo sát chỉ số mua hàng (PMI) tháng 3 của S&P Global cho biết một nửa số doanh nghiệp được hỏi phản ánh chi phí đầu vào tăng nhanh nhất kể từ tháng 4/2022; doanh nghiệp buộc phải nâng giá bán với tỷ lệ cao nhất gần 15 năm gần đây, khiến đơn đặt hàng xuất khẩu mới đang giảm dần. Ông Andrew Harker, Giám đốc Kinh tế tại S&P Global Market Intelligence, nhận định đây là những tác động "ngay lập tức và đáng kể" mà nhà sản xuất Việt Nam đang phải đối diện. Đáng chú ý hơn, khu vực kinh tế trong nước mới là bên "ngấm đòn" sớm nhất khi chỉ đóng góp 24,47 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu trong quý I, giảm 16,6%, trong khi khu vực FDI và dầu thô tăng 33,3%.

Tái cấu trúc để vượt khó

Điều tích cực là trong sức ép đã xuất hiện động lực tái cấu trúc. Khó khăn hiện nay không chỉ là trở ngại, mà còn buộc doanh nghiệp Việt phải chuyển từ tư duy tăng trưởng theo quy mô sang tăng trưởng theo chất lượng, từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, từ cạnh tranh giá rẻ sang cạnh tranh bằng giá trị gia tăng. Đây chính là hướng đi có ý nghĩa lâu dài nhất nếu doanh nghiệp muốn vượt qua cú sốc từ Trung Đông và những bất định tương tự trong tương lai.

Bà Rose Chitanuwat, Giám đốc chuỗi dự án ASEAN của Informa Markets, đã chỉ ra một nghịch lý, Việt Nam là cường quốc xuất khẩu gạo nhưng giá bình quân chỉ khoảng 500 USD một tấn; củ nghệ tươi chỉ vài USD một kg, nhưng nếu chiết xuất thành tinh dầu, giá bán tại châu Âu có thể lên tới hàng trăm USD. Đồng quan điểm, PGS.TS Hoàng Kim Anh, thuộc Hội Khoa học và Công nghệ Lương thực - Thực phẩm Việt Nam, cho rằng áp lực chi phí hiện nay là "cú hích" bắt buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc. Thay vì chạy đua giá rẻ, doanh nghiệp cần chuyển sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, tốt cho sức khỏe và tối ưu hóa công thức sản phẩm để thích ứng với mặt bằng chi phí mới.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược. Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch Vina T&T, cho biết chiến sự làm cước tàu tăng, thời gian vận chuyển sang châu Âu hoặc Mỹ kéo dài thêm khoảng 15 ngày, buộc doanh nghiệp tăng tỷ trọng hàng chế biến sâu, giảm phụ thuộc vào hàng tươi, đồng thời chuyển từ thị trường xa sang thị trường gần để tiết giảm chi phí và tránh vùng xung đột. Ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Việt Thắng Jean, cũng xác nhận đã xuất hiện dấu hiệu gián đoạn chuỗi cung ứng khi một số nhà cung cấp chỉ xác nhận đơn hàng mà không cam kết ngày giao hoặc giá cả; từ đó cho thấy bài toán chủ động nguồn cung đã trở nên cấp bách.

Muốn vượt khó, doanh nghiệp không thể đơn độc, nhiều doanh nghiệp mong muốn Nhà nước ưu tiên kiểm soát và bình ổn giá đầu vào; giảm lãi vay, ổn định nguyên vật liệu, hỗ trợ tín dụng, cơ cấu lại thời hạn trả nợ và tăng khả năng tiếp cận vốn. Về dài hạn, các chuyên gia cũng cho rằng, đây là thời điểm thích hợp để các ngành xuất khẩu số hóa vùng trồng, vùng nuôi nhằm chủ động nguyên liệu nội địa; thúc đẩy cơ chế đặt hàng giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu; hỗ trợ thuế và vốn vay lãi suất thấp để phát triển R&D và công nghệ chế biến sâu. Nếu chuẩn bị tốt, sau khủng hoảng, doanh nghiệp sẽ vươn xa hơn.