Giữ tằm ăn dâu, giữ sợi tơ Việt

Có một thời, nghề dâu tằm tơ hiện diện ở nhiều vùng quê từ Bắc vào Nam. Những bãi dâu ven sông, những nong tằm, guồng quay tơ từng là hình ảnh quen thuộc của nhiều làng quê Việt. Nhưng theo dòng chảy của đô thị hóa và sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất, nhiều làng nghề đã dần thu hẹp, không ít nơi chỉ còn lại trong ký ức của những người từng gắn bó với nghề.

Thế nhưng, trên cao nguyên Lâm Đồng, tiếng tằm ăn lá vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày.

Một buổi sớm, chúng tôi theo con đường nhỏ dẫn vào xã Nam Ban Lâm Hà. Sương còn vương trên những triền đồi, những vườn dâu đã rộn ràng bước chân người hái lá. Những chiếc giỏ nhanh chóng đầy ắp màu xanh non, chuẩn bị cho một ngày mới trong các nhà tằm. Nhịp sống ấy lặp lại từ nhiều năm nay, bình dị nhưng bền bỉ, như chính cách người dân nơi đây gìn giữ một nghề truyền thống giữa những đổi thay của thời cuộc.

Giữ lại tiếng tằm ăn lá

Bà Lỗ Thị Thư, Trưởng thôn 3 Mê Linh, xã Nam Ban Lâm Hà cúi mình cắt những cành dâu non rồi thoăn thoắt xếp vào giỏ. Hơn bốn mươi năm trước, gia đình bà theo diện kinh tế mới từ miền Bắc vào Nam Ban lập nghiệp. Hành trang mang theo không chỉ là vài vật dụng sinh hoạt mà còn có những hom dâu và kinh nghiệm nuôi tằm được truyền từ quê hương.

"Ngày mới vào đây đất còn hoang hóa nhiều lắm. Chúng tôi trồng thử vài luống dâu, không ngờ cây hợp đất, hợp khí hậu. Rồi người này hướng dẫn người kia, cả vùng cùng làm", bà Thư nhớ lại. Cũng từ những luống dâu đầu tiên ấy, một vùng nghề dần hình thành. 

Đến nay, Nam Ban Lâm Hà là một trong những vùng sản xuất dâu tằm tập trung của Lâm Đồng với hơn 685 ha dâu. Cũng từ những luống dâu đầu tiên ấy, một vùng nghề dần hình thành.

Theo đồng chí Nguyễn Văn Châu, Bí thư Đảng ủy xã Nam Ban Lâm Hà, toàn xã hiện hơn 140 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh liên quan đến ngành nghề này. Hai làng nghề dâu tằm tơ Hùng Vương - Đông Anh 3 và Đông Anh 5 - Nam Ban, được tỉnh công nhận từ năm 2015, hiện thu hút hơn 400 lao động với thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng mỗi người mỗi tháng. Đây không chỉ là nơi sản xuất mà còn lưu giữ kỹ thuật, kinh nghiệm và văn hóa nghề truyền thống của cộng đồng người dân gốc Hà Nội.

Điều khiến nghề dâu tằm ở Lâm Đồng khác với nhiều địa phương không chỉ là điều kiện tự nhiên thuận lợi. Sau nhiều năm phát triển, nơi đây đã hình thành vùng nguyên liệu ổn định, có các cơ sở thu mua kén, ươm tơ và doanh nghiệp chế biến ngay tại địa phương. 

Người trồng dâu không còn sản xuất đơn lẻ mà từng bước tham gia vào chuỗi giá trị của ngành tơ lụa.

Có lúc giá kén xuống thấp, nhiều nơi bỏ nghề, nhưng người dân Nam Ban Lâm Hà vẫn giữ lại những vườn dâu. Họ hiểu rằng, để có một vùng nguyên liệu phải mất nhiều năm chăm sóc, còn nếu chặt bỏ thì rất khó gây dựng lại từ đầu.

Những đồi dâu vì thế vẫn nối tiếp nhau phủ kín các triền đất đỏ, tạo nên một màu xanh đặc trưng của vùng quê này.

Giữ nghề để giữ tương lai

Nếu những đồi dâu là khởi đầu của câu chuyện thì nhà tằm là nơi cảm nhận rõ nhất nhịp sống của làng nghề.

Bước vào một căn nhà nuôi tằm ở thôn 3 Mê Linh, điều gây ấn tượng đầu tiên không phải là những dãy nong xếp kín căn phòng mà là âm thanh rất đặc trưng của hàng vạn con tằm đang ăn lá. Tiếng rào rạo đều đặn ấy gần như không ngắt quãng trong những ngày tằm ăn rỗi, trở thành nhịp sống quen thuộc của nhiều gia đình ở Nam Ban Lâm Hà

Đối với chị Nguyễn Thị Diễm Quỳnh, 25 tuổi, nghề trồng dâu, nuôi tằm không chỉ là nghề truyền thống của gia đình mà còn là nguồn thu nhập ổn định. Trên khoảng 4 sào dâu, mỗi lứa chị nuôi một hộp trứng tằm. Sau khoảng 15 ngày chăm sóc, gia đình thu hoạch từ 65-70kg kén.

"Hiện giá kén khoảng 235.000 đồng/kg. Mỗi lứa thu được khoảng 12 triệu đồng, sau khi trừ chi phí giống còn khoảng 10 triệu đồng. Nuôi tằm tuy vất vả nhưng quay vòng nhanh, gần như tháng nào cũng có thu nhập", chị Quỳnh chia sẻ.

Không chỉ gia đình chị Quỳnh, hàng trăm hộ dân ở Nam Ban Lâm Hà vẫn đang bền bỉ gắn bó với cây dâu, con tằm. Người làm nghề lâu năm chỉ cần nghe tiếng tằm ăn là biết đàn tằm có khỏe hay không. Với họ, nuôi tằm không đơn thuần là công việc mà đã trở thành một phần cuộc sống.

Những ngày tằm ăn rỗi cũng là lúc cả gia đình tất bật nhất. Người cắt lá, người thay nong, người vệ sinh nhà tằm, người theo dõi nhiệt độ và độ ẩm. Có những đêm mưa lạnh, chủ nhà phải thức dậy nhiều lần để kiểm tra vì chỉ một thay đổi nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến cả lứa tằm.

Đổi lại là những ổ kén vàng óng sau hơn nửa tháng chăm sóc. Từ những chiếc kén nhỏ bé ấy, những sợi tơ tiếp tục được kéo ra, bắt đầu hành trình mới để trở thành những sản phẩm lụa, mnag thương hiệu tơ Việt

Điều đáng quý là sau nhiều biến động của thị trường, nguồn giống hay dịch bệnh, người dân nơi đây vẫn không từ bỏ nghề tằm tang. Chính sự kiên trì ấy đã giữ màu xanh cho những đồi dâu và giúp nghề dâu tằm tơ tiếp tục khẳng định vị thế trên vùng đất cao nguyên.

Dẫu vậy, người làm nghề cũng không giấu được những trăn trở. Họ mong có thêm những chính sách hỗ trợ xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển du lịch trải nghiệm để nghề dâu tằm tơ không chỉ dừng lại ở việc bán nguyên liệu mà còn tạo ra nhiều giá trị hơn từ chính truyền thống lâu đời của mình. Những khó khăn về quy mô sản xuất, hạ tầng, xây dựng thương hiệu và thu hút lao động trẻ cũng là những vấn đề địa phương đang từng bước tháo gỡ.

Thời gian tới, Nam Ban Lâm Hà không chỉ kỳ vọng mở rộng diện tích dâu hay nâng cao giá trị của kén tằm, mà còn hướng đến đưa làng nghề trở thành một điểm đến trải nghiệm. Theo định hướng của địa phương, không gian văn hóa tơ lụa sẽ được hình thành, nơi du khách có thể theo dõi hành trình từ lá dâu đến sợi tơ, trực tiếp trải nghiệm các công đoạn nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa và tìm hiểu câu chuyện của một nghề truyền thống đã gắn bó với vùng đất này suốt nhiều thập niên.

Đồng chí Nguyễn Văn Châu, Bí thư Đảng ủy xã Nam Ban Lâm Hà cho biết, với lợi thế nằm gần đô thị Đà Lạt, địa phương có nhiều điều kiện để phát triển du lịch trải nghiệm gắn với nông nghiệp và văn hóa làng nghề, qua đó vừa nâng cao giá trị của sản phẩm tơ lụa, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân.

Chiều xuống trên những đồi dâu Nam Ban Lâm Hà, những bó lá cuối cùng trong ngày lại được đưa vào nhà tằm. Tiếng tằm ăn lá vẫn vang lên đều đặn sau những ô cửa nhỏ, như đã vang lên suốt hơn bốn mươi năm qua trên vùng đất này.

Giữa lúc nhiều làng nghề dâu tằm tơ dần lùi vào ký ức, Lâm Đồng vẫn giữ được màu xanh của những đồi dâu và màu vàng của những mùa kén. Có lẽ, điều giữ nghề ở lại không chỉ là giá trị kinh tế, mà còn là sự gắn bó của những con người đã xem cây dâu, con tằm như một phần cuộc đời mình. 

Và chừng nào tiếng tằm ăn lá còn vang lên giữa những ngôi nhà ven đồi, chừng đó câu chuyện về một nghề truyền thống của vùng cao nguyên vẫn sẽ được viết tiếp.