Gỡ điểm nghẽn để tăng xuất khẩu nông sản

Các ngành hàng chủ lực đảm bảo nguyên liệu xuất khẩu

36 tỷ USD là kết quả xuất khẩu nông lâm thủy sản 6 tháng đầu năm, tăng 6% so với năm ngoái, cho thấy việc đảm bảo ổn định nguồn cung nguyên liệu ở từng ngành hàng là yếu tố quyết định.

Nhiều giải pháp trong cả trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản đang được triển khai. Đối với trồng trọt, các địa phương tiếp tục thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng nâng cao hiệu quả và giá trị sản phẩm. Sản xuất lúa vụ Đông Xuân năm nay hoàn thành với sản lượng đạt hơn 20 triệu tấn, tăng 0,4% nhờ năng suất đạt gần 70 tạ/ha. Chăn nuôi phát triển theo hướng trang trại, an toàn sinh học đã giúp tổng đàn gia cầm đạt hơn 1,3 triệu tấn, tăng 3,1%; sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng ước đạt hơn 2,8 triệu tấn, tăng gần 5%. Hoạt động nuôi trồng thủy sản tiếp tục phát triển theo hướng thâm canh, ứng dụng công nghệ cao, đa dạng hóa đối tượng nuôi.

Tổng sản lượng thủy sản 6 tháng ước đạt gần 5 triệu tấn, tăng 3,6% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, để đạt mức kim ngạch xuất khẩu từ 12 đến 16 tỷ USD, ngành thủy sản phải cần thêm khoảng 1 triệu container hàng. Việc tính toán ngưỡng môi trường, ngưỡng đất đai quy hoạch, ngưỡng khai thác biển... để dự báo nguồn cung nguyên liệu là yêu cầu đặt ra cho 6 tháng cuối năm.

Gỡ điểm nghẽn để tăng xuất khẩu nông sản

Một số mặt hàng ghi nhận mức tăng trưởng hai con số như thủy sản tăng hơn 11%, rau quả tăng gần 18% và sản phẩm chăn nuôi tăng 34%. Tuy nhiên, ngành nông nghiệp vẫn còn một số điểm nghẽn như chất lượng sản phẩm chưa đồng đều, năng lực kiểm dịch và kiểm nghiệm hàng xuất khẩu còn yếu. Để hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, cần đẩy mạnh chuyển đổi theo hướng ứng dụng công nghệ, dữ liệu và nâng cao năng lực kiểm soát chuỗi giá trị.

Với 20 viện thành viên, 2.500 cán bộ, Viện khoa học nông nghiệp Việt Nam có thể coi là anh cả trong lĩnh vực nghiên cứu. Nhưng với xu hướng phát triển hiện nay, lĩnh vực này đang có dấu hiệu chậm lại. Nguyên nhân một phần là do mức đầu tư cho nghiên cứu thời gian qua chưa được coi trọng và tương xứng với đòi hỏi thực tiễn.

PGS.TS. Trần Minh Tiến - Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam cho biết: "Tại Thái Lan, GDP tương tự như Việt Nam, họ đầu tư cho khoa học công nghệ khoảng 1,5%, trong khi năm 2024 Việt Nam đầu tư khoảng 0,5%. Như vậy là quá thấp để có thể tạo ra lực và các điểm nhấn nổi bật trong nông nghiệp".

Bà Nguyễn Thị Thành Thực - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển nông nghiệp Việt Nam chia sẻ: "Nếu chúng ta không có những thay đổi căn bản từ gốc đối với ngành thì điều đầu tiên là yêu cầu truy xuất nguồn gốc khi xuất khẩu đã là một rào cản rất lớn. Nếu quy mô cứ dùng sức người để nâng hàng, bốc hàng, xếp hàng thì mức độ hư hỏng, dập nát, hao hụt có thể chiếm đến 15%".

Với mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản từ 74 - 75 tỷ USD vào năm nay và 100 tỷ USD vào năm 2027, theo các chuyên gia, dư địa tăng trưởng không chỉ nằm ở việc thêm sản lượng, mà ở việc kéo dài chuỗi giá trị. Trong đó, tiêu chuẩn và dữ liệu phải trở thành hạ tầng xuất khẩu.

Ông Nguyễn Quang Huân - Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về khoa học công nghệ, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhận định: "Chúng ta chưa tìm ra được một công nghệ lõi của ngành nông nghiệp. Muốn định vị ngành nông nghiệp Việt Nam, chúng ta phải xác định sự khác biệt của nông nghiệp Việt Nam với các nước như thế nào. Chúng ta nghiêng về kim ngạch xuất khẩu nhưng không tính được tỉ trọng lợi nhuận thu được là bao nhiêu".

Ông Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đưa ra ý kiến: "Nhà nước, Hiệp hội doanh nghiệp và từng doanh nghiệp phải có một chương trình hành động quốc gia. Chúng ta phải đặt khái niệm quốc gia như một chiến lược huy động sức mạnh".

Khi vẫn còn chần chừ, ngay lúc này, tương quan giữa doanh nghiệp nông nghiệp trong nước và doanh nghiệp nông nghiệp FDI đã có thể thấy rõ qua thực tế năng lực chi phối chuỗi giá trị.

Cơ hội thị trường cuối năm

Bên cạnh việc tháo gỡ các điểm nghẽn nội tại, để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD vào năm 2027, kim ngạch xuất khẩu sẽ phải tăng trên 15%. Ngành nông nghiệp cũng cần tận dụng hiệu quả dư địa tăng trưởng từ thị trường. Và cơ hội đang mở ra ở nhiều ngành hàng trong những tháng cuối năm.

Xuất khẩu thủy sản dự báo lạc quan khi cá tra xuất khẩu dự kiến tăng khoảng 5% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi cá rô phi dự báo tích cực hơn với mức tăng 30% kim ngạch xuất khẩu trong nửa cuối năm 2026. Tác động chủ yếu đến từ việc phát triển các sản phẩm chế biến sâu, đáp ứng xu hướng tiêu dùng tiện lợi tại các thị trường lớn. 

Đối với ngành hàng trái cây, nhờ tháo gỡ thủ tục hành chính trong cấp thêm mã số vùng trồng, sầu riêng sẽ có mức tăng trưởng áp đảo so với các loại quả khác. Các mặt hàng như dừa tươi, xoài và chanh leo cũng được kỳ vọng xuất khẩu mạnh trong các tháng cuối năm. Còn sản phẩm chăn nuôi, giá trị xuất khẩu có thể cán mốc 700 - 800 triệu USD, nhờ chuyển đổi sang mô hình công nghiệp, kiểm soát tốt dịch bệnh và nhu cầu quốc tế tăng cao đối với thịt chế biến.