Gỡ điểm nghẽn thể chế, mở không gian phát triển đô thị

Từ những dự án “đóng băng” đến yêu cầu giải phóng nguồn lực

Sáng 11/8, tiếp tục Chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển đô thị.

Đây là dự án luật có phạm vi điều chỉnh rộng, được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý mới cho quá trình phát triển đô thị theo hướng hiện đại, bền vững, đồng thời mở rộng phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị.

Đánh giá cao sự chuẩn bị của Chính phủ, các đại biểu cho rằng dự thảo Luật đã thể hiện tinh thần đổi mới, kiến tạo phát triển. Tuy nhiên, từ thực tiễn quản lý đô thị, nhiều vấn đề vẫn cần được tiếp tục hoàn thiện để luật khi ban hành không chỉ tháo gỡ những vướng mắc trước mắt mà còn tạo nền tảng pháp lý ổn định cho những bước phát triển dài hạn.

Một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm là cơ chế xử lý các dự án chậm triển khai.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng, cho rằng việc thiết kế cơ chế tháo gỡ các dự án chậm tiến độ là cần thiết, bởi một lượng lớn đất đai, tài sản và nguồn lực xã hội đang bị “đóng băng” trong những dự án kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, tháo gỡ phải đi đôi với kiểm soát. Đại biểu đề nghị khi cho phép dự án tiếp tục triển khai cần rà soát đầy đủ nghĩa vụ tài chính, bảo đảm Nhà nước không thất thu nhưng cũng không xác lập lại những nghĩa vụ đã được thực hiện hợp pháp. Mục tiêu là giải phóng nguồn lực, không biến cơ chế xử lý tồn đọng thành cách thức hợp thức hóa những lợi ích phát sinh từ dự án kéo dài.

Đối với các dự án có giá trị đất đai, tài sản công hoặc nghĩa vụ tài chính lớn, phức tạp, đại biểu đề nghị phải có cơ chế thẩm định liên ngành.

Thời hạn áp dụng cơ chế đặc biệt cũng được đặt lên bàn nghị sự. Việc kéo dài đến ngày 31/12/2036, theo đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, cần được cân nhắc bởi một cơ chế xử lý tồn đọng kéo dài tới 10 năm có thể làm giảm tính cấp bách, thậm chí tạo tâm lý chờ đợi.

Đằng sau những đề xuất này là bài toán lớn hơn: làm thế nào để nguồn lực đất đai, tài sản công và các dự án đang đình trệ có thể sớm trở lại phục vụ phát triển, nhưng vẫn bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và an toàn pháp lý.

Phân quyền mạnh nhưng phải đi cùng kiểm soát

Tinh thần phân cấp, phân quyền là một trong những điểm mới được nhiều đại biểu đánh giá cao. Song, càng trao quyền mạnh thì yêu cầu về trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và phối hợp liên vùng càng trở nên quan trọng.

Về quy hoạch tổng thể thành phố - loại quy hoạch được xác định để thay thế quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung đô thị đặc biệt, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng đây là bước phân quyền rất mạnh.

Tuy nhiên, quy hoạch của những “siêu đô thị” không chỉ tác động trong phạm vi một địa giới hành chính. Các quyết định về hạ tầng giao thông, nguồn nước, xử lý chất thải, năng lượng hay những công trình có tính kết nối vùng đều có thể ảnh hưởng tới lợi ích quốc gia và các địa phương lân cận.

Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ việc lấy ý kiến và xử lý ý kiến của Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ đối với những nội dung liên quan quy hoạch ngành, hạ tầng quốc gia và liên vùng trước khi thành phố phê duyệt, thay vì chỉ báo cáo sau khi HĐND thông qua.

Câu chuyện liên kết vùng cũng cho thấy giới hạn của cơ chế “đồng thuận” nếu không có phương án xử lý khi các địa phương có lợi ích khác nhau.

Những vấn đề như khu xử lý chất thải, lưu vực sông hay nguồn nước có thể tạo ra xung đột lợi ích giữa các địa phương. Nếu chỉ yêu cầu đồng thuận nhưng không quy định cơ chế giải quyết bất đồng, những dự án liên kết vùng rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị trường hợp các địa phương không thống nhất sau một khoảng thời gian nhất định, cơ quan điều phối vùng cần báo cáo Thủ tướng Chính phủ để xem xét, quyết định theo thẩm quyền.

Trong khi đó, đại biểu Tô Ái Vang, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ, lưu ý dự thảo Luật chưa đề cập đầy đủ đến quy hoạch vùng Đông Nam Bộ theo Luật Quy hoạch, có nguy cơ tạo khoảng trống pháp lý. Đại biểu đề nghị làm rõ mối quan hệ, thứ bậc giữa các loại quy hoạch, đồng thời nghiên cứu bổ sung quy hoạch phát triển đô thị vùng, vùng đô thị đặc biệt và tiêu chí xác định ranh giới cụ thể.

Như vậy, phân quyền không đơn thuần là chuyển giao thẩm quyền. Đó còn là thiết lập một cơ chế để các quyết định được đưa ra nhanh hơn nhưng vẫn nằm trong một hệ thống quy hoạch thống nhất và không làm phát sinh những xung đột mới.

Minh bạch đầu tư, mở cửa cho thử nghiệm chính sách

Nếu phân quyền là động lực để đô thị chủ động phát triển thì minh bạch trong lựa chọn nhà đầu tư là điều kiện để nguồn lực được phân bổ hiệu quả.

Từ thực tiễn các dự án lớn có quy mô từ 800 tỷ đến 75.000 tỷ đồng, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng nhà đầu tư cần thời gian đáng kể để nghiên cứu khả thi, chuẩn bị hồ sơ và thu xếp vốn.

Trong bối cảnh đó, việc quy định nhà đầu tư thứ hai chỉ có 7 ngày để nộp hồ sơ, trong khi tiêu chí chấm điểm lại được ban hành sau khi tiếp nhận hồ sơ, theo đại biểu, chưa bảo đảm cạnh tranh thực chất.

Giải pháp được đề xuất là công khai danh mục dự án cùng tiêu chí chấm điểm trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước khi nhận hồ sơ; đồng thời kéo dài thời gian tiếp nhận lên tối thiểu 45 ngày đối với các dự án lớn.

Một vấn đề khác được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế thí điểm, chính sách mới - “không gian thử nghiệm” cần thiết để đô thị có thể tìm kiếm những mô hình phát triển mới.

Đại biểu Lê Thị Song An, Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh, đề nghị thay đổi cách tiếp cận: thay vì liệt kê những lĩnh vực được phép thí điểm, luật nên quy định rõ những lĩnh vực không được thí điểm. Những vấn đề còn lại có thể giao thành phố chủ động đề xuất, quyết định theo quy trình và điều kiện kiểm soát.

Đại biểu cũng đề nghị mạnh dạn phân quyền cho HĐND thành phố quyết định chuyển chính sách thí điểm đã thành công sang áp dụng chính thức trên địa bàn nếu đáp ứng các tiêu chí luật định, thay vì tiếp tục phải thực hiện một quy trình kiến nghị kéo dài.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng, Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên, đồng tình với tinh thần đột phá nhưng đề nghị xác định rõ giới hạn của quyền thí điểm. Trường hợp Chính phủ được ban hành chính sách thí điểm mới sau khi báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cần loại trừ những nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội theo Hiến pháp; đồng thời quy định rõ thời hạn, cơ chế giám sát và trách nhiệm báo cáo.

Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm cần được đặt trong mối quan hệ thống nhất với pháp luật chuyên ngành như đất đai, điện lực, đầu tư, quy hoạch. Cùng với đó là nguyên tắc bảo vệ cán bộ nếu đã thực hiện đúng quy trình nhưng phát sinh rủi ro khách quan.

Những đề xuất này cho thấy yêu cầu đặt ra không phải là “nới” mọi giới hạn để đô thị tự quyết, mà là xây dựng một không gian đủ rộng cho sáng tạo nhưng có hàng rào pháp lý rõ ràng.

Ở một hướng khác, các đại biểu Phạm Văn Thịnh, Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh, và Nguyễn Thị Thu Hà, Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh, đề nghị mở rộng cơ chế bứt phá cho những đô thị động lực.

Theo các đại biểu, việc yêu cầu những thành phố chưa phải đô thị đặc biệt phải chờ “chủ trương của cấp có thẩm quyền” hoặc chờ Chính phủ quy định phạm vi áp dụng mới được thực hiện một số chính sách có thể tạo thêm rào cản hành chính.

Thay vì vậy, cần luật hóa một số cơ chế tối thiểu mà các thành phố đủ điều kiện đương nhiên được áp dụng, đồng thời xác định rõ tiêu chí về năng lực thực thi để hạn chế cơ chế “xin - cho”.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà cũng đề nghị quy định rõ thời điểm hết hiệu lực của các nghị quyết, tránh tình trạng phụ thuộc vào tiến độ ban hành nghị định của Chính phủ.

Từ giải phóng các dự án tồn đọng, phân quyền trong quy hoạch, minh bạch lựa chọn nhà đầu tư đến mở rộng không gian thử nghiệm và tạo cơ chế bứt phá cho đô thị động lực, các ý kiến tại nghị trường đều hướng tới một mục tiêu chung: xây dựng một hành lang pháp lý vừa đủ rộng để đô thị sáng tạo, vừa đủ chặt để kiểm soát quyền lực và bảo vệ lợi ích công.

Đó cũng là bài toán cốt lõi của Luật Phát triển đô thị: không chỉ quản lý đô thị hiện hữu, mà phải kiến tạo không gian phát triển mới, biến nguồn lực đang bị ách tắc thành động lực tăng trưởng, để các đô thị thực sự trở thành những cực tăng trưởng của nền kinh tế.