Gốm Chăm Bàu Trúc: Không để di sản "đóng băng" trên bục vinh danh

Hội thảo khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp" đã được tổ chức trực tiếp tại làng gốm Bàu Trúc (tỉnh Khánh Hoà). Việc đưa diễn đàn học thuật về tận không gian sinh tồn của di sản đã giúp các nhà quản lý, chuyên gia và người dân bóc tách chân thực nhất những khó khăn đe dọa sự sống còn của nghề truyền thống.

Dù nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được vinh danh quốc tế, sức sống của di sản này đang thực sự gặp vấn đề. Tiến sĩ Nguyễn Thu Trang (Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh) đã chỉ ra một nghịch lý xót xa về phân bổ nguồn lực: Trong các dự thảo đề án hàng trăm tỷ đồng, phần lớn nguồn lực thường dồn cho hạ tầng bề nổi; trong khi quỹ hỗ trợ nghệ nhân và kinh phí truyền dạy lại vô cùng ít ỏi. Hệ quả của sự đứt gãy hệ sinh thái này là việc nghệ nhân Đàng Thị Tám – người từng đại diện cộng đồng mang hồ sơ sang Maroc – nay đã phải bỏ lò gốm, lát lại sân làm bánh tráng mưu sinh vì không bán được sản phẩm.

Góp tiếng nói trực tiếp từ làng nghề, ông Trượng Thống (đại diện người dân Bàu Trúc) thẳng thắn nêu lên 4 "điểm nghẽn" đe dọa sát sườn người thợ: thiếu đất sét nguyên liệu do chưa chủ động được mỏ đất, thiếu cát tinh sạch vì các quy định cấm khai thác trên sông, khan hiếm củi đun do không được phép tận thu cành khô trên rừng, và nguy cơ cháy nổ cao khi nung gốm trong không gian sinh hoạt. Ông kiến nghị nhà nước cần quy hoạch đồng bộ vùng nguyên liệu và xây dựng khu nung tập trung để bảo đảm an toàn và sinh kế lâu dài.

Nhìn nhận từ góc độ cơ quan quản lý Trung ương, Tiến sĩ Phạm Cao Quý (Cục Di sản Văn hóa) cảnh tỉnh việc nhiều người đang xem "Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp" và "Danh sách đại diện của nhân loại" như những danh hiệu thi đua. Thực chất, UNESCO đưa di sản vào danh sách khẩn cấp vì sức sống của nó đang lâm nguy khi số lượng nghệ nhân suy giảm. Do đó, mục tiêu cốt lõi không phải là chạy theo thành tích, mà phải giải quyết triệt để các tồn tại và kích thích năng lực sáng tạo văn hóa nội tại của chính nghệ nhân. Đồng thời, công tác bảo vệ phải được triển khai đồng bộ, liên kết chặt chẽ cả hai hệ sinh thái làng gốm là Bàu Trúc (Ninh Thuận) và Bình Đức (Bình Thuận).

Dưới góc nhìn quốc tế, Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Hường (Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam) nhấn mạnh sự thay đổi trong tư duy: Cần dùng từ "Bảo vệ" thay cho "Bảo tồn" để tránh tư duy giữ khư khư di sản như một cổ vật tĩnh lặng. Theo bà Hường, thước đo thực sự cho sức sống của gốm Bàu Trúc phải là số hộ dân còn bám trụ với nghề, là mức thu nhập của nghệ nhân, và diện tích vùng nguyên liệu được bảo vệ, chứ không nằm ở số lượng lớp học được mở ra mang tính phong trào.

Lắng nghe trọn vẹn những ý kiến tâm huyết và cả những bức xúc từ cộng đồng, bà Thái Thị Lệ Hằng (Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa) đã có bài phát biểu bế mạc đầy cảm xúc. Bà chia sẻ bản thân mang tâm trạng "vừa vui nhưng lại vừa rất trăn trở". Niềm vui đến từ sự quan tâm đặc biệt của các chuyên gia đối với gốm Bàu Trúc, nhưng nỗi trăn trở lại chính là áp lực và trách nhiệm vô cùng nặng nề đặt lên vai ngành văn hóa.

Nhìn nhận vào thực tế, lãnh đạo ngành văn hóa khẳng định: "Hơn ai hết, chính các nghệ nhân ngồi đây mới là những người yêu quê hương, hiểu nghề và giữ được hồn gốm Bàu Trúc. Chính quyền và người dân địa phương phải là những yếu tố quan trọng nhất cùng chung tay bảo vệ di sản".

Kết thúc hội thảo, thay vì đưa ra những viễn cảnh xa xôi, đại diện cơ quan quản lý đã ghi nhận toàn bộ những góp ý của giới khoa học và UNESCO, đồng thời chốt lại bằng một cam kết mạnh mẽ: "Chúng tôi không hứa gì, chúng tôi chỉ thể hiện bằng hành động". Sự cầu thị và quyết liệt này được kỳ vọng sẽ là bước ngoặt để những đề xuất sớm trở thành chính sách thực tiễn, giúp di sản gốm Chăm thực sự hồi sinh và vững vàng bước ra khỏi "tình trạng khẩn cấp" trong thời gian tới.