Hành trình từ ký ức nhân dân: Hơn nửa thế kỷ đi tìm đồng đội

Nhiều năm sau ngày đất nước thống nhất, vẫn còn hàng vạn liệt sĩ chưa xác định được nơi an nghỉ hoặc chưa biết danh tính. Phía sau những phần mộ vô danh là nỗi mong ngóng khôn nguôi của biết bao gia đình. Từ những ký ức được gìn giữ qua nhiều thế hệ đến sự hỗ trợ của khoa học công nghệ, hành trình đưa các anh trở về vẫn đang được nối dài. Đó là nội dung phóng sự Hành trình từ ký ức nhân dân phát sóng ngày 21/7/2026 trên kênh VTV10.

Trong ngôi nhà nhỏ ở xã Hồ Thị Kỷ, tỉnh Cà Mau, ông Tô Chí Lào vẫn cẩn thận lật giở cuốn sổ gia đình đã ngả màu theo năm tháng. Mỗi bức ảnh, mỗi tờ giấy báo tử được ông gìn giữ như một phần ký ức không thể phai mờ của gia đình. Đó là một dòng họ có ba Bà mẹ Việt Nam Anh hùng: Mẹ Lưu Thị Cẩn, Mẹ Lê Thị Ba và Mẹ Tôn Thị Chiên. Riêng Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Ba có hai người con trai hy sinh, hai người con khác mang thương tật suốt đời.

Những hy sinh ấy đã đi vào lịch sử, nhưng với gia đình ông Lào, vẫn còn một nỗi đau chưa thể khép lại. Một người con đã hy sinh nhưng đến nay vẫn chưa tìm thấy nơi an nghỉ.

Ông Tô Chí Lào nhớ lại, khi còn nhỏ, mẹ đã đưa ông đi hàng trăm cây số để vẽ lại chân dung hai người con liệt sĩ. Khi ấy, gia đình phải đổi tới 15 giạ lúa mới có được hai bức chân dung để thờ. Đó không chỉ là giá trị vật chất trong hoàn cảnh khó khăn của những năm sau chiến tranh, mà còn là tình yêu và nỗi nhớ khôn nguôi của một người mẹ dành cho những đứa con đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Tuy nhiên, điều khiến cha mẹ ông day dứt nhất suốt cuộc đời vẫn là không biết liệt sĩ Tô Văn Diện đang nằm lại nơi đâu. Hai ông bà qua đời khi tâm nguyện đón con trở về quê hương vẫn chưa thể thực hiện.

Giờ đây, lời hứa ấy được trao lại cho thế hệ sau.

Người anh trai của ông Lào là thương binh Tô Chí Hồng vẫn kiên trì đi tìm em suốt nhiều thập kỷ. Với gia đình, việc tìm lại người thân không chỉ để xác định nơi an nghỉ, mà còn là cách hoàn thành lời hứa với cha mẹ, để cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ có thể khép lại bằng một cuộc đoàn tụ thiêng liêng.

Câu chuyện của gia đình ông Lào cũng là câu chuyện chung của hàng vạn gia đình trên khắp cả nước. Sau chiến tranh, vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa được xác định danh tính hoặc chưa tìm thấy hài cốt. Mỗi phần mộ chưa biết tên đều là một nỗi mong chờ chưa trọn vẹn của người ở lại.

Để từng bước giải quyết những trăn trở ấy, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai trên phạm vi cả nước. Chiến dịch thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước, lực lượng Quân đội, Công an cùng các địa phương trong việc tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Từ những cánh rừng, dòng sông từng là chiến trường năm xưa đến từng gia đình còn lưu giữ ký ức về liệt sĩ, mọi nguồn thông tin đều có thể trở thành manh mối quý giá cho công tác tìm kiếm và quy tập.

Nếu trước đây việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào hồ sơ lưu trữ và nhân chứng thì ngày nay, khoa học công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội mới. Ở tuổi 70, ông Tô Chí Lào đã được lực lượng Công an hỗ trợ lấy mẫu ADN để phục vụ đối chiếu với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ.

Chỉ mất ít phút để lấy mẫu sinh phẩm, nhưng phía sau đó là hơn nửa thế kỷ hy vọng của cả một gia đình. Ông Lào tin rằng, với sự hỗ trợ của Nhà nước và sự phát triển của công nghệ ADN, sẽ có thêm nhiều cơ hội để người anh của mình được trở về.

Trong hành trình ấy còn có những con người lặng lẽ đồng hành. Ông Hữu Minh Đức, lực lượng bảo vệ an ninh cơ sở tại xã Hồ Thị Kỷ, nhiều năm qua đã hỗ trợ thân nhân liệt sĩ hoàn thiện hồ sơ, thu thập thông tin và thực hiện các thủ tục cần thiết phục vụ công tác xác minh.

Không chỉ lực lượng chức năng, nhiều cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong cũng tiếp tục mang theo lời hứa với đồng đội năm xưa. Với họ, đưa đồng đội trở về quê hương không chỉ là trách nhiệm, mà còn là sự tri ân đối với những người đã ngã xuống. 

Mỗi mẫu ADN được cập nhật vào cơ sở dữ liệu quốc gia là thêm một cơ hội để liệt sĩ chưa xác định được danh tính được gọi lại đúng tên mình. Mỗi kết quả giám định thành công cũng đồng nghĩa với việc thêm một gia đình khép lại cuộc tìm kiếm kéo dài suốt nhiều thập kỷ.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tri ân những người đã hy sinh vẫn chưa kết thúc. Khi ký ức của các thế hệ đi trước được tiếp nối bằng trách nhiệm của hôm nay và sức mạnh của khoa học công nghệ, niềm hy vọng đưa những người lính chưa trở về đoàn tụ với gia đình vẫn đang được thắp sáng từng ngày. Đó cũng chính là "mệnh lệnh từ trái tim" của những người đang tiếp nối hành trình tri ân lịch sử.