Hát Xoan làng cổ - di sản văn hóa sống mãi cùng Đất Tổ

Qua hàng nghìn năm lịch sử, di sản văn hóa vùng Đất Tổ không chỉ được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ mà còn trở thành cầu nối đưa văn hóa Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Gìn giữ di sản văn hóa cội nguồn

Hát Xoan có từ thời Hùng Vương, gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, những câu hát, điệu múa của vùng Đất Tổ vẫn được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Phú Thọ mỗi dịp Tết đến, Xuân về, đặc biệt là những ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.

Hát Xoan, còn gọi là hát cửa đình hay "Khúc môn đình", là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục, kết hợp hài hòa giữa ca nhạc, hát và múa, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. Không chỉ là lời ca dâng lên các Vua Hùng, hát Xoan còn phản ánh sinh động đời sống lao động, sinh hoạt và những ước vọng bình dị của cư dân nông nghiệp xưa.

Ngày hội Giỗ Tổ Hùng Vương, trên khắp các xã của tỉnh Phú Thọ, lời ca Xoan, ghẹo lại ngân vang. Từ mái đình cổ, sân trường đến nhà văn hóa, tiếng trống, tiếng hát rộn ràng hòa cùng không khí lễ hội. Người già, trẻ nhỏ, trai gái cùng say sưa hát múa. Chỉ cần vài nhịp trống con, những câu hát cổ đã có thể kết nối mọi người trong không gian văn hóa cộng đồng đậm đà bản sắc.

Trong không gian đình làng, những đào, kép Xoan với trang phục truyền thống, động tác múa uyển chuyển và lời ca mộc mạc đưa người xem trở về với những sinh hoạt văn hóa của cha ông. Mỗi cuộc hát không chỉ là một tiết mục biểu diễn, mà còn là sự tiếp nối của những phong tục, tập quán đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng.

Với du khách thập phương, trở về Đất Tổ trong những ngày này không chỉ là hành trình hướng về cội nguồn dân tộc, mà còn là dịp thưởng thức những làn điệu dân ca thấm đượm tình đất, tình người Phú Thọ. Trong không gian linh thiêng của những ngôi đình cổ, hát Xoan đưa người nghe trở về với những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Di sản sống trong cộng đồng

Ngày nay, hát Xoan không chỉ hiện diện trong các nghi lễ truyền thống mà còn được đưa về cộng đồng, trở thành một phần sinh hoạt văn hóa thường xuyên của người dân. Từ các phường Xoan gốc, những khúc hát môn đình đã lan tỏa rộng khắp. Toàn tỉnh hiện có 34 câu lạc bộ hát Xoan cấp tỉnh với trên 1.500 người tham gia thực hành; cùng 64 câu lạc bộ hát Xoan và dân ca cấp huyện, 42 câu lạc bộ cấp xã.

Sự hiện diện của các câu lạc bộ ở nhiều địa phương cho thấy hát Xoan không còn bó hẹp trong không gian đình làng hay những dịp lễ hội. Di sản được thực hành trong đời sống thường nhật, tạo điều kiện để người dân tiếp cận, học hỏi và cùng nhau gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương.

Trong mỗi cuộc hát, múa và lời ca luôn kết hợp nhịp nhàng, tái hiện những nét văn hóa đặc sắc của cư dân xưa như thờ cúng, cấy lúa, bắt cá, mừng hội… Những động tác múa uyển chuyển, lời hát mộc mạc cùng nhịp trống rộn ràng tạo nên sức hấp dẫn riêng của hát Xoan, khiến di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Điều đáng quý là những làn điệu cổ vẫn có sức hấp dẫn đối với nhiều thế hệ. Người cao tuổi gìn giữ, truyền dạy những câu hát đã gắn bó với cuộc đời mình; lớp trẻ tiếp nhận, thực hành và tiếp tục đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng. Qua mỗi buổi sinh hoạt, mỗi cuộc giao lưu, hát Xoan được trao truyền không chỉ bằng lời ca, điệu múa mà còn bằng tình yêu, niềm tự hào về quê hương, nguồn cội.

Sức lan tỏa ấy còn được thể hiện qua sự đón nhận của du khách quốc tế. Khi được trực tiếp tham gia hát Xoan tại các đình làng cổ, nhiều du khách bày tỏ sự ngạc nhiên, thích thú. Dù khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, họ vẫn có thể hòa mình vào lời ca, điệu múa, cùng các đào, kép và nghệ nhân phường Xoan tạo nên những khoảnh khắc giao lưu ấm áp, gần gũi.

Những cái ôm thân tình, nụ cười rạng rỡ và sự hào hứng của du khách cho thấy sức hấp dẫn của hát Xoan không chỉ nằm ở giá trị lịch sử, nghệ thuật, mà còn ở khả năng kết nối con người, vượt qua những khoảng cách về ngôn ngữ và văn hóa.

Trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau

Để di sản tiếp tục được trao truyền, những năm qua, tỉnh Phú Thọ đặc biệt quan tâm đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị hát Xoan. Toàn bộ không gian văn hóa thực hành di sản tại các phường Xoan gốc đã được tu bổ, phục hồi hoàn chỉnh. Trong tổng số 30 di tích thuộc không gian văn hóa thực hành hát Xoan, 20 di tích đã được tu bổ, tôn tạo, phục hồi, đáp ứng yêu cầu thực hành di sản.

Các lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan được duy trì, phục hồi, tạo không gian để cộng đồng thực hành, trình diễn và trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc. Việc gìn giữ không gian thực hành di sản giúp những câu hát cổ tiếp tục hiện diện trong môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng và làm nên giá trị của hát Xoan.

Đáng chú ý, từ chỗ chỉ còn 7 nghệ nhân có khả năng truyền dạy di sản, đến nay toàn tỉnh đã có gần 100 nghệ nhân có khả năng truyền dạy và 300 nghệ nhân kế cận. Đây là nền tảng quan trọng để những làn điệu dân ca cổ tiếp tục được lưu giữ, phát triển trong cộng đồng.

Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những mái đình cổ, những làn điệu truyền thống hay phục hồi các nghi lễ, mà còn là làm cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống. Khi người dân tự hào thực hành, lớp trẻ yêu thích học hát, du khách hào hứng tìm hiểu, hát Xoan có thêm điều kiện để lan tỏa và phát huy giá trị.

Từ những nghệ nhân cao tuổi đến lớp trẻ hôm nay, câu hát Xoan vẫn được nối dài qua từng thế hệ. Di sản không chỉ được gìn giữ trong những mái đình cổ, mà còn hiện diện trong trường học, câu lạc bộ và đời sống thường nhật của cộng đồng.