Hoàn thiện chính sách EPR từ thực tiễn doanh nghiệp

Ngày 2/11, Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức cuộc họp với các doanh nghiệp thành viên để trao đổi, đóng góp ý kiến cho dự thảo chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) mới do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng.

Theo PRO Việt Nam, dự thảo có nhiều nội dung điều chỉnh liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ và cách thức thực hiện EPR. Vì vậy, Liên minh chủ động tham vấn để doanh nghiệp kịp nắm bắt thay đổi, tự đánh giá tác động và đưa ra góp ý từ chính thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Trước đó, Liên minh đã làm việc với các đơn vị tái chế để ghi nhận những vướng mắc có thể nảy sinh khi áp dụng quy định mới vào khâu giám sát và vận hành chuỗi thu gom - tái chế. Ý kiến từ hai phía, nhà sản xuất, nhập khẩu và đơn vị tái chế được PRO Việt Nam tổng hợp, chuyển tải tại buổi làm việc với Bộ Nông nghiệp và Môi trường ngày 3/11.

Ba nhóm kiến nghị trọng tâm

Vấn đề đầu tiên được doanh nghiệp đặt ra là lộ trình và hình thức thực hiện nghĩa vụ EPR. Các ý kiến cho rằng cần có thời gian chuyển tiếp phù hợp, để không chỉ nhà sản xuất mà cả hệ sinh thái thu gom, tái chế có thể thích ứng với phương thức thực hiện mới. Cụ thể, thay vì áp dụng đồng loạt các yêu cầu mới từ ngày 1/4/2027 như dự thảo, PRO Việt Nam kiến nghị lùi thời điểm thực hiện đến năm 2029.

Vấn đề thứ hai là tỷ lệ tái chế bắt buộc. Doanh nghiệp đề nghị xây dựng lộ trình tăng tỷ lệ theo năng lực thực tế của doanh nghiệp và mức độ sẵn sàng của hạ tầng thu gom - tái chế trong nước, đặc biệt với các nhóm bao bì khó tái chế. Tỷ lệ cũng được để xuất điều chỉnh riêng cho từng nhóm bao bì, thay vì áp một nhịp chung. Đại diện PRO Việt Nam cho rằng, nếu tỷ lệ tăng nhanh mà các mắt xích thu gom, xử lý không được củng cố tương ứng, doanh nghiệp sẽ phải trả chi phí cao hơn để tìm nguồn, xử lý và chứng minh kết quả tái chế, trong khi lượng bao bì thực sự được tái chế chưa chắc tăng theo.

Vấn đề thứ ba là tỷ lệ vật liệu tái chế trong bao bì. Doanh nghiệp kiến nghị sớm hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, nhất là với bao bì tiếp xúc trực tiếp thực phẩm, đồ uống, nhóm có yêu cầu an toàn nghiêm ngặt. Khi chưa có quy chuẩn rõ, doanh nghiệp khó xác định loại vật liệu nào được phép dùng và căn cứ nào để chứng minh sản phẩm đạt yêu cầu. Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích sử dụng nguồn vật liệu tái chế trong nước để tạo đầu ra ổn định cho ngành tái chế.

Ngoài ba nhóm trên, PRO Việt Nam đề nghị cho phép các tổ chức trung gian được ủy quyền hợp tác với mạng lưới thu gom, tái chế hiện có, thay vì phải tự thiết lập hệ thống thu hồi độc lập. Theo Liên minh, hạ tầng thu gom trong nước đã hình thành và cần được chuẩn hóa, tối ưu hơn là xây mới trùng lặp. Cách làm này cũng giúp lực lượng lao động thu gom tự do được tích hợp vào hệ thống EPR, giữ được sinh kế.

EPR mới: từ "nộp tiền" sang chịu trách nhiệm

EPR là công cụ chính sách môi trường buộc nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm với sản phẩm, bao bì của mình trong toàn bộ vòng đời, kể cả sau khi người tiêu dùng thải bỏ. Tại Việt Nam, cơ chế này đang vận hành theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/5/2026. Theo khung hiện hành, doanh nghiệp được chọn tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Riêng năm 2025, Quỹ đã nhận 657,2 tỷ đồng tiền đóng góp EPR.

Dự thảo nghị định mới, văn bản hướng dẫn dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đánh dấu bước chuyển căn bản. Theo dự thảo, từ năm 2033, doanh nghiệp không còn được đóng góp tài chính thay cho việc tái chế, mà phải trực tiếp thực hiện hoặc ủy quyền cho tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế. Hướng đi này khớp với dự án luật mà Chính phủ trình Quốc hội ngày 24/10, trong đó bỏ hình thức đóng góp vào Quỹ vì thực tế cho thấy cách làm này chưa thúc đẩy được thu gom, tái chế thực chất.

Dự thảo cũng rút ngắn lộ trình tăng tỷ lệ tái chế bắt buộc so với quy định hiện hành, vốn cho phép rà soát 3 năm một lần với mức tăng không quá 10%. Các tổ chức trung gian (PRO) được yêu cầu thiết lập và vận hành hệ thống thu gom, giám sát, xác nhận kết quả tái chế. Lần đầu tiên, dự thảo đặt ngưỡng vật liệu tái chế đầu vào: từ năm 2030, bao bì nhựa sản xuất trong nước phải chứa tối thiểu 10% vật liệu tái chế, bao bì giấy tối thiểu 20%, và phế liệu nhập khẩu không được tính vào tỷ lệ này.

Với các quy định đang được dự thảo, nghĩa vụ của doanh nghiệp không còn dừng ở một khoản chi tài chính, mà gắn với lượng bao bì được thu hồi, tái chế thực tế và có xác nhận minh bạch. Yêu cầu dùng vật liệu tái chế trong nước tạo đầu ra cho ngành tái chế, khép kín vòng tuần hoàn. Tuy nhiên, chính những thay đổi này cũng đặt ra câu hỏi về năng lực đáp ứng của thị trường, khi mạng lưới thu gom còn phân tán, nguồn nguyên liệu chưa ổn định và một số loại vật liệu tái chế còn đắt hơn nguyên liệu nguyên sinh.

Theo PRO Việt Nam, điều doanh nghiệp cần là một lộ trình khả thi, đủ để trở thành động lực thúc đẩy tái chế và kinh tế tuần hoàn. Nói cách khác, nếu nghĩa vụ đi trước hạ tầng và thị trường, doanh nghiệp sẽ phải gánh rủi ro của những mắt xích chưa hoàn thiện.

"PRO Việt Nam bắt đầu từ tinh thần trách nhiệm và tầm nhìn dài hạn của những doanh nghiệp tiên phong, với mong muốn chủ động góp phần giải quyết bài toán rác thải bao bì tại Việt Nam", ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch Liên minh PRO Việt Nam, nói. Ông cũng cho biết từ trước khi EPR trở thành nghĩa vụ bắt buộc, Liên minh đã lựa chọn hành động và kiên trì theo đuổi mục tiêu này.

"Chính sách có thể liên tục cập nhật, thay đổi để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhưng cam kết của PRO Việt Nam trong việc kết nối, đồng hành cùng doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các bên liên quan luôn nhất quán và xuyên suốt", ông Trai nói thêm.

Song song với góp ý chính sách, PRO Việt Nam cùng các doanh nghiệp, đối tác đã triển khai một số bước chuẩn bị để tháo gỡ thách thức thực thi EPR. Đó là số hóa dữ liệu, nghiên cứu giải pháp thu gom – tái chế cho các nhóm bao bì khó xử lý và khảo sát hành vi phân loại rác tại nguồn.

Theo dự thảo, các yêu cầu mới về EPR dự kiến được áp dụng từ ngày 1/4/2027. Riêng quy định về tỷ lệ vật liệu tái chế trong bao bì áp dụng từ năm 2030, còn việc bỏ hẳn hình thức đóng góp tài chính áp dụng từ năm 2033. Nghị định là văn bản hướng dẫn dự án Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, hiện đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ Hai.