Học sinh ngày càng ít chọn khoa học tự nhiên, nguy cơ thiếu hụt nhân lực STEM

Tỷ lệ học sinh lựa chọn các môn khoa học tự nhiên đang có xu hướng giảm rõ rệt trong những năm gần đây, đặt ra lo ngại về nguồn nhân lực cho các ngành khoa học, công nghệ trong tương lai.

Theo TS Đặng Văn Sơn, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, nếu xu hướng này tiếp diễn sẽ tạo ra hiệu ứng "đường ống rò rỉ". Nghĩa là số lượng học sinh quan tâm đến lĩnh vực khoa học tự nhiên vốn đã ít, lên bậc đại học càng giảm, và khi bước vào thị trường lao động trong lĩnh vực khoa học công nghệ thì con số còn ít hơn nữa.

Thực tế cho thấy, hệ quả của xu hướng này đã bắt đầu xuất hiện. Tỷ lệ sinh viên theo học các ngành STEM tại Việt Nam hiện chỉ khoảng 30%, thấp hơn nhiều so với một số quốc gia trong khu vực. Trong khi đó, mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 35% vào năm 2030 đang đối mặt với nhiều thách thức.

Ở góc độ giáo dục phổ thông, thầy Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy (Hà Nội), cho rằng việc định hướng nghề nghiệp không nên chỉ thực hiện ở bậc trung học phổ thông mà cần bắt đầu từ sớm. Theo thầy, việc đưa giáo dục STEM vào từ những cấp học đầu tiên sẽ góp phần điều chỉnh sự mất cân đối giữa các lĩnh vực khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.

Thực tế, lựa chọn môn học của học sinh hiện nay chịu ảnh hưởng lớn từ cách dạy, thi và tuyển sinh. Nếu không có những điều chỉnh phù hợp, mục tiêu phát triển nguồn nhân lực STEM sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

Trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT gần đây, xu hướng lựa chọn của học sinh đang nghiêng rõ về nhóm môn khoa học xã hội. Theo số liệu từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, tỷ lệ này đã lên tới 60–65%.

Đằng sau lựa chọn được xem là "an toàn" này là một sự dịch chuyển đáng chú ý: ngày càng ít học sinh theo đuổi các môn khoa học tự nhiên – vốn là nền tảng của nhiều ngành nghề STEM quan trọng trong tương lai. Đây không chỉ là câu chuyện lựa chọn môn thi mà còn là tín hiệu sớm của bài toán nguồn nhân lực.

Tại Trường THPT Nguyễn Du (Bắc Ninh), thực trạng này thể hiện rất rõ. Theo một học sinh của trường, lớp em chỉ có 28 học sinh học tổ hợp Toán – Lý – Hóa, trong khi các lớp khác có tới 40 học sinh. Đây cũng là lớp duy nhất trong tổng số 15 lớp của trường theo học nhóm môn khoa học tự nhiên.

Thống kê cho thấy chỉ khoảng 4% học sinh của trường chọn tổ hợp khoa học tự nhiên, tương đương chưa đến 30 em trên tổng số gần 680 học sinh – một con số rất thấp nhưng không phải là cá biệt.

Theo thầy Đỗ Quyết Thắng, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Du, nguyên nhân một phần đến từ cấu trúc thi cử. Khi kỳ thi vào lớp 10 chủ yếu tập trung vào ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh, học sinh không được tạo nền tảng vững chắc ở các môn khoa học tự nhiên từ sớm, dẫn đến tâm lý e ngại khi lên bậc học cao hơn.

Áp lực thi cử đang dần định hình lựa chọn của học sinh. Khi đầu vào chưa chú trọng đến các môn khoa học tự nhiên và đầu ra chưa tạo được sự khác biệt rõ ràng, các môn này khó trở thành ưu tiên.

Bên cạnh đó, sự thay đổi trong chương trình giáo dục phổ thông cũng tác động đến xu hướng lựa chọn. Việc Lịch sử trở thành môn học bắt buộc khiến nhiều học sinh có xu hướng chọn thêm các môn cùng nhóm khoa học xã hội để giảm tải học tập. Đây có thể là lựa chọn hợp lý trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại gây mất cân đối trong cơ cấu học tập.

GS.TS Nguyễn Đình Đức, Chủ tịch Câu lạc bộ Mạng lưới bảo đảm chất lượng giáo dục đại học Việt Nam, nhận định tâm lý chung của thí sinh là chọn môn dễ để đạt điểm cao. Trong bối cảnh điểm số các môn khoa học tự nhiên thường thấp hơn so với khoa học xã hội, xu hướng nghiêng về các môn xã hội là điều dễ hiểu.

Dữ liệu trong 5 năm qua cho thấy sự lệch pha này không chỉ diễn ra trong ngắn hạn mà đã kéo dài. Đến năm 2025 – lứa học sinh đầu tiên học theo chương trình giáo dục phổ thông mới – khoảng cách này tiếp tục gia tăng. Các môn như Lịch sử, Địa lý chiếm ưu thế rõ rệt, trong khi Hóa học, Sinh học, Công nghệ và Tin học giảm xuống mức thấp kỷ lục.

Xu hướng học sinh ngày càng ít lựa chọn các môn khoa học tự nhiên không chỉ phản ánh sự thay đổi trong hành vi học tập mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về điều chỉnh chính sách giáo dục, từ chương trình, phương pháp giảng dạy đến cách thức thi cử và tuyển sinh, nhằm đảm bảo cân bằng và phát triển bền vững nguồn nhân lực trong tương lai.