Hồi sinh Bách xanh núi đá ở Lai Châu

Từ những cây quý được giữ lại

Lai Châu từng được biết đến với những quần thể Bách xanh núi đá xanh thẳm giữa đại ngàn. Thế nhưng, do bị khai thác trái phép trong thời gian dài, loài cây gỗ quý này ngày càng khan hiếm. Theo hồ sơ đề xuất nhiệm vụ khoa học và công nghệ của UBND xã Tả Lèng, tại những khu vực từng ghi nhận Bách xanh ở Seo Pả, nay thuộc phường Đoàn Kết, và Nùng Nàng, nay thuộc phường Tân Phong, hiện không còn ghi nhận cá thể trong rừng tự nhiên. Thực tế ấy đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn nguồn gen bản địa, chủ động tạo nguồn giống và từng bước phục hồi loài cây quý.

Từ nỗi trăn trở trước nguy cơ mai một của Bách xanh núi đá, ông Đinh Hồng Dương, chủ cơ sở Bách Xanh Garden tại xã Tả Lèng, đã kiên trì sưu tầm, chăm sóc và tìm cách nhân giống loài cây này. Khoảng năm 2010, ông mua lại một số cây Bách xanh do người dân đưa từ rừng về, ban đầu chỉ với mong muốn giữ lại những cây quý. Qua nhiều năm chăm sóc, đến năm 2018, những cây Bách xanh bắt đầu ra quả, cho những hạt giống đầu tiên.

Từ đây, ý tưởng nhân giống để phát triển loài cây quý dần hình thành. Tuy nhiên, hành trình không hề dễ dàng. Những lần gieo hạt đầu tiên, tỷ lệ cây sống chỉ đạt khoảng 30–40%. Cây con chậm lớn, dễ chết nếu giá thể không phù hợp hoặc đất trồng bị đọng nước. Ông Dương phải kiên trì thử nghiệm từ khâu lựa chọn hạt, phối trộn giá thể, điều chỉnh độ ẩm, che sáng đến kỹ thuật tưới và chăm sóc.

Vừa làm vừa học hỏi, tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa gieo ươm, ông từng bước cải thiện kỹ thuật, tạo ra những lứa cây giống mới. Từ một số cây được giữ lại ban đầu, Bách Xanh Garden dần hình thành vườn cây mẹ và khu ươm giống có quy mô.

Hiện cơ sở có tổng diện tích khoảng 3 ha, trong đó vườn ươm rộng hơn 2.500 m², mỗi năm có thể cung cấp ra thị trường trên 3,5 vạn cây giống. Trong hai năm gần đây, doanh thu từ cây giống đạt khoảng 1,5 tỷ đồng. Cơ sở đã cung cấp hàng vạn cây giống cùng nhiều cây cảnh quan, bonsai cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài tỉnh. Đây cũng là cơ sở đầu tiên và duy nhất của tỉnh được Chi cục Kiểm lâm cấp mã số cơ sở trồng đối với loài Bách xanh núi đá, góp phần tạo nền tảng cho việc gây trồng có nguồn gốc rõ ràng.

Mở hướng phát triển từ cây giống đến giá trị kinh tế

Bách xanh núi đá có tên khoa học Calocedrus rupestris, thuộc nhóm IIA – loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cần được quản lý, bảo vệ nghiêm ngặt. Giá trị của loài cây này không chỉ nằm ở nguồn gen quý mà còn ở dáng cây, màu lá xanh quanh năm và tiềm năng phát triển thành cây cảnh quan, bonsai.

Từ nguồn cây giống của Bách Xanh Garden, Bách xanh đang từng bước đi vào đời sống theo những cách mới. Tại gia đình ông Đỗ Xuân Thủy ở phường Tân Phong, một cây Bách xanh có tán rộng được trồng bên bể cá Koi, tạo điểm nhấn cho không gian sân vườn. Với những người yêu cây, Bách xanh không chỉ là loài cây gỗ quý mà còn có thể trở thành tác phẩm cảnh quan độc đáo nếu được chăm sóc, uốn tỉa phù hợp.

Ở xã Bình Lư, anh Nguyễn Tuấn Anh lựa chọn mua 1.000 cây Bách xanh giống để trồng làm kỷ niệm nhân dịp con gái bước vào lớp 1. Với anh, khu vườn không đơn thuần là tài sản có thể mang lại giá trị kinh tế trong tương lai, mà còn là món quà gắn với hành trình trưởng thành của con. Những cây xanh hôm nay sẽ lớn lên cùng năm tháng, lưu giữ kỷ niệm gia đình và có thể trở thành một tài sản có giá trị lâu dài.

Những câu chuyện ấy cho thấy Bách xanh đang mở ra nhiều hướng phát triển, từ cây giống, cây cảnh quan đến bonsai. Đáng chú ý, Công ty cổ phần nông lâm FOBIC đã mua trên 1,4 vạn cây Bách xanh từ Bách Xanh Garden để phục vụ kế hoạch trồng và phát triển vùng cây gỗ quý tại địa phương. Doanh nghiệp hướng tới gây dựng cây mẹ, chủ động nguồn giống và nghiên cứu phát triển những sản phẩm đặc hữu từ cây Bách xanh.

Ông Đinh Hồng Dương cho biết, về lâu dài, khi có nguồn nguyên liệu được gây trồng hợp pháp, những bộ phận phù hợp của cây có thể được nghiên cứu để phát triển sản phẩm hương thơm, nhang nụ và đồ thủ công. Tuy nhiên, việc khai thác các giá trị này cần dựa trên nghiên cứu phù hợp, bảo đảm tuân thủ quy định về quản lý loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và nguồn gốc lâm sản.

Điều quan trọng hơn cả là khi chủ động được nguồn giống, người dân có thêm lựa chọn gây trồng cây quý trên đất của mình, giảm áp lực tìm kiếm, khai thác cây từ rừng tự nhiên. Bảo tồn vì thế không chỉ là giữ lại những cá thể còn sót lại mà còn là tạo điều kiện để loài cây có thể phát triển trong những mô hình gây trồng hợp pháp, gắn với lợi ích lâu dài của cộng đồng.

Hoàn thiện quy trình khoa học để bảo tồn bền vững

Từ kinh nghiệm thực tế của Bách Xanh Garden, UBND xã Tả Lèng đang đề xuất một bước đi mới: đưa hoạt động nhân giống Bách xanh núi đá vào nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cấp tỉnh. Theo Công văn số 1794/UBND-KT ngày 9/10/2026, xã đề xuất nhiệm vụ “Nghiên cứu hoàn thiện quy trình nhân giống phục vụ bảo tồn và phát triển loài cây Bách xanh núi đá (Calocedrus rupestris) tại xã Tả Lèng, tỉnh Lai Châu”, gửi Sở Khoa học và Công nghệ xem xét, tổng hợp, trình cấp có thẩm quyền theo quy định.

Theo nội dung đề xuất, nhiệm vụ dự kiến thực hiện trong 24 tháng, với kinh phí gần 2,88 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước. Trọng tâm là khảo sát, xác minh hiện trạng phân bố của loài tại Lai Châu; đánh giá, quản lý nguồn cây mẹ; định danh thông qua đặc điểm hình thái và chỉ thị phân tử; đồng thời nghiên cứu hoàn thiện quy trình nhân giống bằng hạt và chăm sóc cây con tại vườn ươm.

Mục tiêu dự kiến là xây dựng hồ sơ tối thiểu 30 cá thể nguồn gen, lựa chọn và quản lý ít nhất 10 cây mẹ có nguồn gốc hợp pháp, hoàn thiện quy trình nhân giống và tạo tối thiểu 5.000 cây giống đạt tiêu chuẩn. Trong số cây được chăm sóc đến khoảng hai năm tuổi, dự kiến có 1.000 cây phục vụ mô hình bảo tồn, vườn cây mẹ và theo dõi lâu dài; 2.000 cây được bàn giao để trồng tại công sở, tuyến đường và điểm cảnh quan công cộng theo phương án được phê duyệt.

Đề xuất cũng đặt ra yêu cầu xây dựng tiêu chuẩn cơ sở đối với cây giống, sổ tay hướng dẫn kỹ thuật, dữ liệu truy xuất nguồn gốc; tổ chức tập huấn và hỗ trợ hồ sơ mã số cơ sở trồng cho các tổ chức, hộ gia đình đủ điều kiện. Việc bàn giao cây dự kiến gắn với lựa chọn người nhận, mã lô, tọa độ điểm trồng, cam kết chăm sóc và theo dõi tỷ lệ sống, thay vì cấp phát đại trà.

Đây là những nội dung có ý nghĩa thiết thực, bởi kinh nghiệm từ vườn ươm cho thấy Bách xanh là loài cây cần điều kiện chăm sóc phù hợp, đặc biệt về giá thể, độ ẩm và khả năng thoát nước. Khi quy trình được nghiên cứu, chuẩn hóa bằng dữ liệu khoa học, nguồn giống có thể được quản lý tốt hơn, tạo cơ sở để chuyển giao kỹ thuật và nhân rộng tại những vùng sinh thái thích hợp.

Trao đổi với phóng viên Thời báo VTV, ông Phong Vĩnh Cường, Chủ tịch UBND xã Tả Lèng cho biết, địa phương quan tâm không chỉ đến việc giữ những cây hiện có mà còn phải tạo thêm nguồn giống để tiếp tục gây trồng. Những kinh nghiệm thực tế từ Bách Xanh Garden cần được nghiên cứu một cách khoa học, từng bước hình thành quy trình kỹ thuật phù hợp, làm cơ sở phát triển mô hình bảo tồn gắn với sinh kế.

Về lâu dài, xã Tả Lèng cũng hướng tới khai thác lợi thế cảnh quan, khí hậu và những thửa ruộng bậc thang để nghiên cứu phát triển du lịch nông nghiệp, trải nghiệm. Nếu có đủ điều kiện, du khách có thể tìm hiểu hành trình của cây Bách xanh, tham gia các hoạt động gieo ươm, chăm sóc cây và khám phá câu chuyện bảo tồn loài cây quý trên vùng đất Lai Châu. Đây là định hướng cần được nghiên cứu, tổ chức phù hợp, song mở ra thêm khả năng kết nối bảo tồn thiên nhiên với trải nghiệm và sinh kế địa phương.

Từ những cây Bách xanh được giữ lại vì tiếc một loài cây quý đến những vườn ươm hàng vạn cây giống, hành trình ở Tả Lèng cho thấy bảo tồn có thể bắt đầu từ những việc làm bền bỉ, cụ thể. Khi kinh nghiệm của người làm vườn được kết nối với nghiên cứu khoa học, quản lý nguồn gốc và trách nhiệm chăm sóc sau trồng, mỗi cây giống có thêm cơ hội bén rễ, trưởng thành trên những vùng đất phù hợp.

Để Bách xanh núi đá thực sự hồi sinh, vẫn cần thời gian, quy trình kỹ thuật được kiểm chứng và sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chuyên môn, chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Nhưng từ những mầm xanh đang lớn lên hôm nay, Lai Châu đã có thêm cơ sở để nuôi dưỡng hy vọng về việc gìn giữ nguồn gen quý, phát triển cảnh quan và tạo sinh kế bền vững trên chính quê hương mình.