Iran cảnh báo về “kịch bản xấu” cho kinh tế thế giới

Kênh Al Jazeera của Qatar ngày 6/4 cho biết một cố vấn cấp cao của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã đe dọa rằng các đồng minh của Tehran có thể đóng tuyến vận tải qua Eo biển Bab al-Mandeb, tương tự như cách Tehran đã thực hiện với Eo biển Hormuz.

Cùng ngày, ông Ali Akbar Velayati - cựu Ngoại trưởng Iran và là một nhân vật có ảnh hưởng trong giới hoạch định chính sách của Tehran - tuyên bố rằng "mặt trận kháng cự" coi eo biển Bab al-Mandeb tương tự eo biển Hormuz. Phát biểu này được đưa ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục gây sức ép buộc Tehran phải mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz trước 20h ngày 7/4 (giờ Mỹ), nếu không sẽ phải đối mặt với nguy cơ leo thang quân sự.

Bab al-Mandeb có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Eo biển này nằm giữa Yemen ở phía Đông Bắc với Djibouti và Eritrea ở phía Tây Nam, là điểm kết nối trực tiếp Biển Đỏ với Vịnh Aden. Với chiều rộng hẹp nhất chỉ khoảng 29 km, lưu thông qua đây bị giới hạn trong các hành lang hàng hải tương đối chật hẹp, khiến tuyến vận tải dễ bị tổn thương trước các hoạt động quân sự hoặc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và thủy lôi.

Tầm quan trọng của Bab al-Mandeb càng gia tăng trong bối cảnh eo biển Hormuz - nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu trong điều kiện bình thường - đã bị gián đoạn nghiêm trọng. Theo Al Jazeera, khoảng 4,1 tỷ thùng dầu thô và sản phẩm dầu tinh chế đã đi qua Bab al-Mandeb trong năm 2024, tương đương khoảng 5% tổng lưu lượng toàn cầu. Không chỉ là tuyến năng lượng, đây còn là một trong những "yết hầu" của thương mại hàng hải thế giới, với khoảng 10% thương mại toàn cầu đi qua, đặc biệt là hàng container từ Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều nền kinh tế châu Á sang châu Âu. Nếu Bab al-Mandeb và Hormuz cùng lúc bị phong tỏa hoặc gián đoạn sâu, khoảng 25% nguồn cung dầu khí toàn cầu có thể bị ảnh hưởng trực tiếp.

Tác động của kịch bản này sẽ không dừng lại ở khu vực Trung Đông. Đối với châu Âu, đây là tuyến vận tải then chốt để tiếp nhận dầu, khí và hàng hóa từ Vùng Vịnh cũng như châu Á qua kênh đào Suez. Với châu Á, nhất là các nền kinh tế xuất khẩu lớn, eo biển Bab al-Mandeb là mắt xích quan trọng trong chuỗi vận tải tới thị trường châu Âu. Một khi tuyến này bị cản trở, các hãng tàu có thể buộc phải đổi hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, làm tăng mạnh thời gian vận chuyển, chi phí nhiên liệu, phí bảo hiểm và rủi ro logistics. Hệ quả lan tỏa sẽ thể hiện nhanh chóng ở giá năng lượng, cước vận tải, giá lương thực, phân bón, nguyên liệu nhựa và nhiều mặt hàng tiêu dùng khác.

Nguy cơ này không phải chỉ tồn tại trên lý thuyết. Lực lượng Houthi tại Yemen - được xem là một thành tố quan trọng trong "trục kháng cự" thân Iran - trước đó đã từng làm gián đoạn giao thương qua Biển Đỏ trong giai đoạn xung đột Gaza leo thang, với các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại bị cho là có liên hệ với Israel hoặc Mỹ.

Theo Reuters, Houthi từng tuyên bố sẵn sàng tham gia sâu hơn vào cuộc xung đột khu vực nếu cần thiết, làm gia tăng rủi ro đối với tuyến vận tải Bab al-Mandeb. Các chuyên gia nhận định chỉ cần một số vụ tấn công vào tàu hàng hoặc tàu chở dầu cũng có thể khiến doanh nghiệp bảo hiểm và các hãng vận tải tạm dừng hành trình qua khu vực, dẫn tới hiệu ứng "tự phong tỏa" trên thực tế.

Một số nước xuất khẩu dầu trong khu vực đã phải tính tới phương án ứng phó. Saudi Arabia đang tăng cường sử dụng tuyến ống dẫn Đông - Tây dài khoảng 1.200 km từ khu vực xử lý dầu Abqaiq tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ để đưa dầu ra thị trường mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào Hormuz. Theo dữ liệu được Al Jazeera và Reuters dẫn lại, đến cuối tháng 3, lưu lượng qua tuyến ống này đã được đẩy lên mức công suất khoảng 7 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, ngay cả phương án này cũng chưa thể bảo đảm an toàn tuyệt đối nếu Bab al-Mandeb tiếp tục trở thành điểm nóng quân sự.

Reuters cho biết cú sốc do gián đoạn tại Hormuz đã khiến giá dầu Brent tăng khoảng 60% trong tháng 3 - mức tăng theo tháng được mô tả là chưa từng có trong nhiều năm gần đây. Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), theo Reuters, đánh giá đây là cú sốc cung ứng năng lượng nghiêm trọng nhất từ trước đến nay trong bối cảnh hiện tại, với hơn 12 triệu thùng/ngày nguồn cung trong khu vực bị ảnh hưởng và khoảng 40 cơ sở năng lượng bị hư hại. Nếu eo biển Bab al-Mandeb tiếp tục bị đẩy vào vòng xoáy đối đầu, áp lực lạm phát và suy giảm tăng trưởng có thể lan rộng hơn nữa tới các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu năng lượng.

Tác động lớn nhất của những tuyên bố cứng rắn hiện nay không chỉ nằm ở khả năng hành động quân sự thực tế, mà còn ở việc làm gia tăng bất định chiến lược - yếu tố thường đẩy chi phí thị trường tăng lên trước cả khi gián đoạn xảy ra. Điều đó đồng nghĩa với việc, dù eo biển Bab al-Mandeb có bị phong tỏa hoàn toàn hay không, nền kinh tế toàn cầu vẫn đang phải trả giá cho những rủi ro địa chính trị ngày càng khó lường tại Trung Đông.