Iran có lợi thế vũ khí nào trong xung đột với Mỹ và Israel?

UAV Shahed - "vũ khí số đông" trong học thuyết quân sự Iran

Trong các đợt đáp trả sau những cuộc không kích của Mỹ và Israel, Iran đã phóng hàng trăm tên lửa và UAV trên khắp Trung Đông. Tâm điểm chú ý là dòng UAV Shahed - loại thiết bị bay không người lái tấn công một chiều giá rẻ, được xem là trụ cột trong chiến lược tác chiến bất đối xứng của Tehran.

Shahed (nghĩa là "Nhân chứng" trong tiếng Ba Tư) thường được gọi là UAV "cảm tử", hoạt động tương tự một tên lửa có điều khiển - bay tới mục tiêu định sẵn và phát nổ khi va chạm. Ưu thế lớn nhất của dòng UAV này nằm ở khả năng sản xuất hàng loạt với chi phí thấp, ước tính chỉ từ 20.000 - 50.000 USD/chiếc - thấp hơn rất nhiều so với tên lửa đạn đạo hoặc tên lửa hành trình có giá lên tới hàng triệu USD.

Với tầm bay khoảng 2.000 km và tốc độ khoảng 180 km/h, Shahed có thể vươn tới các mục tiêu xa. Một số thiết bị đã bay tới căn cứ không quân Akrotiri của Anh tại Cyprus, cho thấy phạm vi tác chiến mở rộng. Trong xung đột Nga - Ukraine, các UAV Shahed từng được Nga sử dụng với mật độ lớn, gây áp lực đáng kể lên hệ thống phòng không Ukraine.

Mỹ điều chỉnh chiến lược, triển khai UAV giá rẻ

Theo tờ Wall Street Journal, nhiều căn cứ có sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Iraq, Saudi Arabia và Bahrain đã trở thành mục tiêu trong các đợt tấn công gần đây. Washington đang đối mặt với bài toán an ninh phức tạp khi phải ứng phó các cuộc tập kích của Iran trên một không gian tác chiến rộng khắp Trung Đông, đồng thời duy trì sự phối hợp chặt chẽ với hệ thống phòng không của các nước đối tác. Bên cạnh nhiệm vụ bảo đảm an toàn cho hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ đồn trú trong khu vực, Mỹ còn phải tăng cường bảo vệ các cơ quan ngoại giao và cơ sở chính phủ trước nguy cơ bị tập kích.

Cựu quan chức Không quân Mỹ Ravi Chaudhary nhận định kho tên lửa tầm ngắn và tầm trung của Iran, cùng với các phi đội UAV Shahed mang đầu nổ và tích hợp năng lực tác chiến điện tử, tạo ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với các căn cứ quân sự Mỹ. Theo ông Chaudhary, các cơ sở và căn cứ của Mỹ có thể phải đối mặt với mức độ thử thách chưa từng có trong cuộc xung đột hiện nay. Ông cho rằng phía Iran đã thể hiện cả quyết tâm lẫn khả năng nhằm vào các hạ tầng trọng yếu, với mục tiêu làm suy giảm năng lực triển khai sức mạnh không quân của Washington trong khu vực.

Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xác nhận Washington đang lần đầu tiên triển khai UAV tấn công một chiều chi phí thấp, lấy cảm hứng từ thiết kế của Shahed. Theo Lầu Năm Góc, các UAV này - được cho là thuộc hệ thống LUCAS (Hệ thống tấn công không người lái chi phí thấp) - có giá khoảng 35.000 USD/chiếc, rẻ hơn rất nhiều so với tên lửa hành trình Tomahawk (khoảng 2,5 triệu USD/đơn vị).

Việc Mỹ áp dụng mô hình UAV giá rẻ phản ánh xu hướng "khối lượng giá phải chăng" trong chiến tranh hiện đại - ưu tiên số lượng lớn thiết bị có độ chính xác "đủ dùng" thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào vũ khí công nghệ cao đắt đỏ.

Theo bà Liu Mei Ching, nhà nghiên cứu tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), việc Mỹ sử dụng UAV mô phỏng Shahed cho thấy hiệu quả thực tế của thiết kế Iran và xu hướng tiết kiệm chi phí trong bối cảnh nguồn lực quân sự không phải là vô hạn.

Thách thức phòng không và nguy cơ xung đột kéo dài

Mặc dù Shahed bay chậm và ồn, dễ bị phát hiện hơn tên lửa đạn đạo, việc đánh chặn chúng lại tiêu tốn nguồn lực lớn. Các hệ thống như Patriot của Mỹ hay Iron Dome (Vòm Sắt) của Israel có thể bắn hạ UAV, song mỗi quả đạn đánh chặn có giá cao gấp nhiều lần mục tiêu bị tiêu diệt. Các chuyên gia cảnh báo, nếu phải sử dụng liên tục tên lửa đánh chặn đắt tiền để đối phó với UAV giá rẻ, kho dự trữ phòng không có thể nhanh chóng cạn kiệt. Điều này đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh Iran thường phối hợp UAV với tên lửa đạn đạo, buộc lực lượng phòng thủ phải phân tán hỏa lực ưu tiên.

Ngoài ra, không phải mọi cơ sở hạ tầng đều được bảo vệ bởi mạng lưới phòng không nhiều tầng. Các mục tiêu năng lượng, cơ sở hậu cần hoặc căn cứ quy mô nhỏ có thể dễ bị tổn thương hơn. Một số cuộc tấn công gần đây nhằm vào cơ sở dầu mỏ tại Saudi Arabia hay các mục tiêu tại Vùng Vịnh cho thấy khả năng gây thiệt hại gián tiếp tới kinh tế toàn cầu.

Trong trường hợp xung đột kéo dài, yếu tố chi phí và khả năng duy trì nhịp độ tác chiến sẽ trở thành biến số quyết định. Trong bối cảnh đó, UAV Shahed không chỉ là vũ khí tấn công mà còn là công cụ chiến lược nhằm làm hao mòn nguồn lực đối phương. Sự nổi lên của các hệ thống UAV giá rẻ đang định hình lại cán cân tác chiến tại Trung Đông, đặt lực lượng Mỹ và các đồng minh trước bài toán phòng thủ dài hạn, trong khi nguy cơ leo thang khu vực vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.