Khai mở tiềm năng điện ảnh từ di sản: nhìn từ phim "Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh"

Dàn diễn viên phim "Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh" giao lưu tại sự kiện. (Ảnh: BTC)

Vừa qua, tại Nhà hát TP Hồ Chí Minh, chuỗi hoạt động Dấu ấn vàng son - Những mảnh ghép văn hóa Việt Nam - thế kỷ X cùng dự án phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh đã trở thành không gian đối thoại giữa điện ảnh, lịch sử, di sản và thế hệ trẻ. 

Chương trình do Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) và Công ty BHD tổ chức. Hơn 500 giảng viên, sinh viên đến từ nhiều trường đại học trên địa bàn thành phố tham dự, giao lưu với đoàn phim và các chuyên gia.

Tại tọa đàm "Phát triển Công nghiệp Văn hóa và Điện ảnh gắn với Du lịch và Bảo tồn Di sản – Cơ hội phát triển của TP Hồ Chí Minh, Thành phố sáng tạo Điện ảnh của UNESCO", câu chuyện được bắt đầu từ những khó khăn rất cụ thể khi đưa lịch sử hơn một nghìn năm trước lên màn ảnh.

Theo bà Ngô Thị Bích Hạnh - Phó Chủ tịch VFDA, làm phim về lịch sử và di sản là hành trình đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự kiên trì. "Với chúng tôi Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh chưa bao giờ chỉ là một bộ phim mà còn là hành trình của hàng trăm con người trong rất nhiều thời gian và công sức đi tìm lại hình hài của tổ tiên - của nước Việt thế kỷ thứ X. Làm phim huyền sử và đưa văn hoá và di sản vào các tác phẩm điện ảnh là một hành trình đầy thử thách và phải rất kiên tâm, và không phải lúc nào cũng có thể có một kết quả tức thời. Nhưng đây là một tác phẩm mà cả đoàn phim rất yêu thương và nỗ lực hết mình làm với sự cẩn trọng và nghiêm túc nhất. Giờ đây bộ phim đã là của công chúng", bà chia sẻ.

Ở phiên thảo luận đầu tiên, câu chuyện không chỉ nằm ở việc một bộ trang phục, một hoa văn hay một không gian lịch sử được phục dựng như thế nào, mà rộng hơn là cách những nguồn tư liệu còn lại có thể gặp được tư duy sáng tạo của người làm điện ảnh. Một trong những thách thức lớn được đề cập là sự hạn chế của nguồn tư liệu hình ảnh về lịch sử Việt Nam. Nhà nghiên cứu lịch sử - họa sĩ Phan Thanh Nam, cố vấn lịch sử của phim, cho biết Việt Nam có nhiều ghi chép sử liệu nhưng tư liệu hình ảnh minh họa cho các giai đoạn lịch sử còn hạn chế. Từ góc nhìn của một họa sĩ gốc Việt, Nhà nghiên cứu lịch sử - Họa sĩ Kaovjets Ngujens cho biết anh luôn dành nhiều sự quan tâm cho việc nghiên cứu những đường nét và hoa văn đặc trưng của văn hóa Việt. 

Từ nghiên cứu đến khi một hình ảnh thực sự xuất hiện trên màn ảnh là cả một quá trình tranh luận và thử nghiệm. NTK Mai Lâm cho biết đội ngũ sáng tạo đã trải qua nhiều lần trao đổi để tìm được điểm cân bằng giữa chất liệu lịch sử và ngôn ngữ thẩm mỹ của bộ phim. 

Để phục dựng không gian thế kỷ X, ekip đã tham khảo các hiện vật khảo cổ tại Ninh Bình, đồng thời nghiên cứu những họa tiết, hoa văn của các thời kỳ trước và sau để bổ sung vào những khoảng trống tư liệu. Đây cũng là điểm giao nhau giữa tính chính xác lịch sử và ngôn ngữ điện ảnh: làm thế nào để một hình ảnh vừa có cơ sở nghiên cứu, vừa đủ sức thuyết phục trên màn ảnh.

Tỉnh Ninh Bình không chỉ là bối cảnh để quay phim mà vùng đất này được nhìn nhận như một phần của ký ức văn hóa và lịch sử. Nhà sản xuất Ngô Thị Bích Hiền cho biết khi đoàn phim đến Ninh Bình, cảm giác không chỉ là bước vào một bối cảnh điện ảnh mà là bước vào "một miền ký ức", nơi cảnh quan và di sản gắn với những câu chuyện được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ câu chuyện của Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh, tọa đàm mở rộng sang bài toán xây dựng hệ sinh thái điện ảnh - văn hóa tại TP Hồ Chí Minh trong phiên thảo luận thứ hai.

Theo NSND Thanh Thúy - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, phát triển một Thành phố điện ảnh không chỉ là những dự án lớn mà còn bắt đầu từ việc hình thành công chúng. "Đưa văn hóa nghệ thuật vào học đường để giúp các thế hệ cảm nhận rõ rệt hơn, tiếp cận ngôn ngữ điện ảnh từ quy mô nhỏ nhất cho đến quá trình hình thành ra một bộ phim", bà chia sẻ. Bên cạnh phát triển khán giả, một vấn đề khác được đặt ra là tạo điều kiện để các đoàn phim tiếp cận thuận lợi hơn với nguồn lực văn hóa của thành phố. Theo NSND Thanh Thúy, việc tháo gỡ những điểm nghẽn trong thủ tục hành chính, thúc đẩy cơ chế liên thông giữa các cơ quan, ban ngành có thể giúp quá trình sản xuất phim thuận lợi hơn.

Đại diện UNESCO, bà Phạm Thị Thanh Hường - Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam - cho rằng, Việt Nam hoàn toàn có khả năng kể những câu chuyện lớn về lịch sử và di sản bằng ngôn ngữ điện ảnh. Việc tham gia mạng lưới các thành phố điện ảnh cũng mở rộng khả năng kết nối giữa TP Hồ Chí Minh với các nhóm sáng tạo, công nghệ và nguồn lực quốc tế. Bà kỳ vọng khi những nguồn lực này được tương tác và kết hợp hiệu quả, hành phố có thể tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm văn hóa có chất lượng và từng bước xây dựng những giá trị có khả năng trở thành di sản của chính đô thị trong tương lai. 

TS. Nguyễn Thị Hậu - Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Hồ Chí Minh - đưa ra khái niệm "phim trường tự nhiên". Theo bà, cảnh quan, kiến trúc, đời sống và ký ức của mỗi địa phương có thể trở thành nguồn chất liệu quan trọng cho điện ảnh. Việc tận dụng những "phim trường tự nhiên" không chỉ giúp tạo ra các sản phẩm điện ảnh sát thực mà còn mở thêm khả năng kết nối giữa sản xuất phim với quảng bá văn hóa và du lịch.

Sau phần tọa đàm chuyên môn, chương trình tiếp tục với hoạt động giới thiệu loạt phim tài liệu Dấu ấn vàng son - Những mảnh ghép văn hóa Việt Nam - Thế kỷ X và giao lưu về dự án Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh. Hơn 500 giảng viên, sinh viên đến từ Đại học Hoa Sen, Đại học Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh, Đại học Văn Lang, Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, HUFLIT… tham dự chương trình.

Khán giả được theo dõi những trích đoạn của loạt phim tài liệu với các chủ đề văn hóa thời Đinh như đồng tiền đầu tiên, tục xăm hình, tục cướp phết, nghi thức tang lễ, đêm hội trăng rằm... Các diễn giả cũng chia sẻ về quá trình nghiên cứu, thiết kế phục trang, ngai vàng, yến tiệc cung đình và những chi tiết mỹ thuật phục vụ việc tái hiện một giai đoạn lịch sử trên màn ảnh.

Ở phần giao lưu, đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ giữa cố vấn lịch sử và bộ phận phục trang để vừa bảo đảm tính lịch sử, vừa đáp ứng yêu cầu an toàn cho diễn viên và phù hợp với điều kiện quay phim.

Trong khi đó, diễn viên Hứa Vĩ Văn nói về trải nghiệm khi hóa thân vào nhân vật Quan Văn trong một bộ phim lịch sử và cảm nhận về sự gắn kết giữa con người, lịch sử và không gian di sản.

Điện ảnh không thể thay thế sử học, bảo tàng hay những công trình nghiên cứu. Nhưng với khả năng tạo ra hình ảnh, cảm xúc và sự tò mò, điện ảnh có thể trở thành một cánh cửa để công chúng, đặc biệt là người trẻ, bước gần hơn tới lịch sử. Và khi một di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được kể lại bằng những ngôn ngữ mới, câu chuyện của quá khứ có thêm cơ hội tiếp tục sống trong nhận thức và trải nghiệm của các thế hệ hôm nay.