Khai thác tài nguyên văn hoá: Không thể cứ “mạnh ai nấy làm”

Nghị quyết 299/NQ-CP ngày 29/9/2026 của Chính phủ bổ sung định hướng kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo, chuyển hóa giá trị truyền thống thành tài sản trí tuệ, sản phẩm và thị trường.

Trong khuôn khổ Triển lãm công nghệ Quốc tế iTech Expo 2026 đã diễn ra Hội thảo Culture Tech: From Culture to IP bàn về cách biến di sản thành những sản phẩm văn hoá mang thương hiệu quốc gia. Những trao đổi tại hội thảo đặt ra câu hỏi cụ thể: ai sẽ tham gia quá trình ấy và các bên cần phối hợp thế nào để làm ra sản phẩm?

Nhiều chất liệu, thiếu kết nối

Trên trống đồng có hình chim Lạc, hoa văn và những cảnh sinh hoạt. Ngoài giá trị phục vụ nghiên cứu, trưng bày, những hình ảnh ấy còn có thể gợi mở câu chuyện để người sáng tạo phát triển thành tác phẩm mới. ThS. Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh - dẫn cuộc trưng bày chuyên đề đồ đồng với 150 hiện vật để nói về khả năng này. Theo bà, muốn sử dụng chất liệu từ hiện vật, trước hết phải hiểu hoa văn và những câu chuyện liên quan. Từ đó, người sáng tạo mới có thể xây dựng nội dung, tổ chức trải nghiệm và phát triển sản phẩm cho công chúng. Bảo tàng có tư liệu, còn giới sáng tạo có công nghệ và ngôn ngữ thể hiện đương đại. Bà Thi đề nghị hai bên ngồi lại, làm rõ quyền sở hữu, quyền khai thác và quyền tác giả để cùng phát triển những sáng tạo từ di sản.

ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng - Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục - cũng đặt vấn đề về cách nhìn nhận tài nguyên văn hóa. Theo bà, di sản, lịch sử, nghệ thuật, làng nghề, ẩm thực hay sản vật địa phương đều chứa đựng chất liệu để phát triển tài sản trí tuệ (IP). Tuy nhiên, cách tiếp cận lâu nay thường tập trung vào bảo tồn và quảng bá, chưa chú ý đầy đủ đến khả năng tạo sản phẩm mới. Bà Hằng lấy cây dừa làm ví dụ. Ngoài nước dừa, dầu dừa hay đồ thủ công mỹ nghệ, cây dừa còn gắn với con người, nghề truyền thống và câu chuyện của vùng đất. Những chất liệu này có thể được sử dụng để xây dựng nhân vật, nội dung và trải nghiệm văn hóa.

Theo bà, quá trình phát triển cần được chuẩn bị qua các bước nghiên cứu chất liệu, sáng tạo nội dung, xác lập quyền sở hữu trí tuệ, cấp phép và phân phối. Công nghệ giúp số hóa tư liệu, hình ảnh, lịch sử và phát triển các cách kể đa phương tiện. Nhưng để có tác phẩm hấp dẫn, vẫn cần người hiểu chất liệu và biết cách kể chuyện cho công chúng.

TS. Phạm Huy Quang - Hiệu trưởng Trường ĐH Sân khấu – Điện ảnh TP Hồ Chí Minh - cho biết, nhà trường luôn khuyến khích sinh viên sử dụng chất liệu truyền thống trong kịch bản, bối cảnh, đạo cụ và câu chuyện. Dù vậy, kiến thức về IP còn là khoảng trống trong đào tạo. Ông thẳng thắn thừa nhận các cơ sở đào tạo hiện nay chưa quan tâm đầy đủ đến vấn để bản quyền. Sinh viên thường dùng kịch bản có sẵn làm phim tốt nghiệp, làm lại một bộ phim hoặc đưa âm nhạc vào bài tập với suy nghĩ đây chỉ là hoạt động học tập. Những tình huống đó cần được hướng dẫn để người học hiểu quyền sử dụng tác phẩm. "Kiến thức này phải được trang bị sớm nhưng việc tìm người giảng dạy có chuyên môn phù hợp, đồng thời đáp ứng yêu cầu của nhà trường còn khó khăn" TS. Phạm Huy Quang cho biết. 

Từ kinh nghiệm của bản thân NSND Hồ Văn Thành chia sẻ về hành trình 13 năm đưa đoàn nghệ thuật mà ông quản lý đi lưu diễn quốc tế. "Nếu tôi biểu diễn bắt chước hip-hop hay phương Tây thì chắc chắn tôi thua ngay. Nhưng chúng tôi mặc áo bà ba, đội nón lá, dùng đòn gánh, tát gàu sòng, ném nón, liệng nón và diễn kỹ thuật xiếc bằng đạo cụ của Việt Nam". Theo ông, chính những đặc trưng ấy giúp đoàn được đối tác nước ngoài đón nhận và mời biểu diễn trong nhiều năm. Từ kinh nghiệm làm nghề, NSND Hồ Văn Thành khuyến khích người trẻ tìm hiểu, sử dụng vốn văn hóa dân tộc trong sáng tác, biểu diễn.

Phát triển IP ngay từ khâu ý tưởng

Một bộ phim được yêu thích có thể khiến khán giả quan tâm đến nhân vật, trang phục, món ăn hoặc địa điểm xuất hiện trên màn ảnh. Nhưng để sự quan tâm ấy tiếp tục tạo ra sản phẩm và trải nghiệm, cần có kế hoạch phát triển.

ThS. Huỳnh Đinh Thái Linh - Tổng Giám đốc WTC Becamex- cho rằng tư duy IP phải được hình thành ngay từ khâu đầu tiên cùng với đạo diễn, chứ không phải đợi làm xong phim mới tính đến IP. Vòng đời của một IP có thể kéo dài 50 năm. "Hiện nay chúng ta thường chỉ dừng lại ở việc phim ra rạp thu được bao nhiêu tỷ chứ chưa nghĩ đến việc khai thác IP. Cần phải thay đổi cách tư duy, thậm chí có thể chiếu phim miễn phí để kiếm nguồn thu từ khai thác bản quyền IP kèm theo. Chúng ta đang đào tạo diễn viên, đạo diễn nhưng thiếu vắng các nhà sản xuất có tư duy phát triển hệ sinh thái IP dài hạn", bà Linh nhấn mạnh.

Tiếp nối ý kiến trên, Ths. Hoàng Thị Thanh Hằng dẫn kinh nghiệm Hàn Quốc qua bộ phim Nàng Dae Jang Geum. Theo phân tích của bà, phim ảnh có thể tạo sự quan tâm đối với ẩm thực, trang phục và không gian văn hóa, kéo theo nhu cầu du lịch và tiêu dùng. Người xem muốn tìm hiểu, thưởng thức và trải nghiệm những gì xuất hiện trên phim. "Muốn đáp ứng nhu cầu đó, người làm nội dung cần kết nối với các đơn vị phát triển sản phẩm và dịch vụ. Sức hút của câu chuyện có thể được tiếp nối qua những trải nghiệm công chúng được trực tiếp tham gia".

Ths Huỳnh Đinh Thái Linh nhận định, mối liên hệ giữa sáng tạo, bảo tàng và du lịch tại Việt Nam vẫn còn nhiều khả năng chưa được khai thác. Với sản phẩm lưu niệm, bà đề xuất lựa chọn những chi tiết biểu tượng từ hiện vật hoặc trang phục truyền thống để thiết kế thành sản phẩm có tính ứng dụng. "Việc sao chép nguyên mẫu chưa chắc đáp ứng được nhu cầu sử dụng và mua sắm của du khách", bà Linh lưu ý. Thiết kế cũng cần được làm mới theo mùa. Một sản phẩm gắn với văn hóa địa phương phải được cân nhắc về hình thức, cách kể chuyện và cách sử dụng. Bao bì, mẫu mã cần phù hợp để du khách có thể mang theo, trao tặng, thay vì nhiều năm giữ nguyên cách trình bày cũ. "Khi khán giả tìm đến một địa danh vì bộ phim, điểm đến cần có sản phẩm lưu niệm, thông tin chỉ dẫn và dịch vụ gắn với câu chuyện trên màn ảnh. Nếu thiếu sự chuẩn bị này, sự quan tâm của công chúng khó được chuyển thành những trải nghiệm cụ thể và nguồn thu lâu dài cho địa phương".

Việc phát triển những sản phẩm ấy cần sự phối hợp giữa đơn vị quản lý điểm đến, người làm du lịch và giới sáng tạo. Thông tin về địa điểm quay giúp du khách hiểu mối liên hệ giữa cảnh quan và tác phẩm; sản phẩm lưu niệm được thiết kế riêng giúp họ mang về một dấu ấn của chuyến đi. Nhờ đó, địa phương có thêm cách khai thác sức hút của phim sau thời điểm tác phẩm ra mắt. Ths Huỳnh Đinh Thái Linh cũng đề xuất xây dựng bản đồ bối cảnh tại TP Hồ Chí Minh để hỗ trợ hoạt động sản xuất phim. Bà cho biết khu phức hợp World Trade Center tại thành phố mới Bình Dương đã được sử dụng làm bối cảnh cho nhiều phim và chương trình, từ không gian công sở, tòa nhà đến tuyến đường đi bộ và trung tâm triển lãm. Từ thực tế đó, bà cho rằng những không gian sẵn có của thành phố cần được giới thiệu và tổ chức khai thác thuận lợi hơn. "Bản đồ bối cảnh có thể giúp sinh viên, nhà sản xuất và các đoàn phim tìm kiếm địa điểm phù hợp, đồng thời kết nối với đơn vị quản lý để trao đổi việc sử dụng. Đây cũng là một cách đưa nguồn lực của thành phố vào hoạt động sáng tạo và sản xuất nội dung".

Dù vậy, một ý tưởng hấp dẫn chưa bảo đảm sản phẩm sẽ được thị trường đón nhận. Từ kinh nghiệm tổ chức triển lãm cấp phép bản quyền và sáng tạo, Ths Huỳnh Đinh Thái Linh lưu ý việc khai thác thương mại có sự cạnh tranh, chọn lọc khắt khe. Đơn vị phát triển cần làm rõ quyền sử dụng, hiểu công chúng và có kế hoạch làm mới sản phẩm khi thị hiếu thay đổi. Bà cho rằng cách hiểu về IP giữa các bên còn chưa thống nhất, khiến việc cùng phát triển trở nên khó khăn. "Người sáng tạo, đơn vị quản lý và doanh nghiệp cần trao đổi sớm về sản phẩm dự kiến, quyền khai thác và cách hợp tác", Ths Huỳnh Đinh Thái Linh nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm trên, TS Phạm Huy Quang đề nghị có cơ chế thúc đẩy liên kết giữa các đơn vị, với sự hỗ trợ của Nhà nước và hiệp hội. ThS. Nguyễn Khắc Xuân Thi mong bảo tàng và giới sáng tạo cùng thống nhất cách sử dụng tư liệu. Ths. Huỳnh Đinh Thái Linh cho rằng các đơn vị cần chủ động tìm nguồn lực, triển khai dự án trong khi chính sách tiếp tục được hoàn thiện. Nghị quyết 299/NQ-CP cũng nhấn mạnh việc khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia, huy động các nguồn lực trong và ngoài nhà nước để phát triển văn hóa. Định hướng này tạo thêm cơ sở cho việc hợp tác giữa đơn vị quản lý di sản, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong những dự án sáng tạo cụ thể.