Khảo sát công tác bảo tồn nghệ thuật gốm của người Chăm tại Bàu Trúc phục vụ xây dựng Báo cáo quốc gia gửi UNESCO

Cục Di sản văn hóa phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa tổ chức khảo sát về công tác bảo vệ di sản sau ghi danh với sự tham gia của Ủy ban nhân dân xã Ninh Phước và đại diện nghệ nhân, cộng đồng chủ thể di sản

Kể từ khi "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, công tác bảo vệ di sản, tri thức, kỹ năng làm nghề truyền thống tại làng gốm Bàu Trúc luôn được đặt lên hàng đầu. Hướng tới kỳ báo cáo quốc gia định kỳ, việc đánh giá lại chặng đường đã qua là bước đi tất yếu để bảo đảm các cam kết của Việt Nam với cộng đồng quốc tế được thực thi hiệu quả.

Nỗ lực lượng hóa các cam kết bảo vệ di sản

Dưới sự chỉ đạo xuyên suốt, công tác truyền dạy và tôn vinh chủ thể di sản thời gian qua đã ghi nhận những con số biết nói. Theo dữ liệu thực tiễn, từ năm 2023 đến nay, địa phương đã tổ chức thành công 04 lớp truyền dạy nghề gốm cho hơn 150 học viên, tập trung chủ yếu vào thanh niên, phụ nữ và con em các gia đình làm nghề.

Công tác tôn vinh nghệ nhân cũng được đẩy mạnh khi 07 hồ sơ cá nhân xuất sắc đã được Hội đồng cấp tỉnh thông qua, đệ trình Bộ xét tặng danh hiệu "Nghệ nhân nhân dân", "Nghệ nhân ưu tú". Bên cạnh đó, tư duy thương mại hóa sản phẩm đã có bước chuyển mình với các cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm Chăm, thu hút hàng chục tác phẩm tham dự nhằm tìm kiếm đầu ra bền vững cho làng nghề.

Đối thoại thẳng thắn để bảo vệ giá trị cốt lõi của di sản

Bên cạnh những thành tựu, Cục Di sản văn hóa dành phần lớn thời gian để lắng nghe những tiếng nói chân thực từ chính cộng đồng nghệ nhân Bàu Trúc. Hai "điểm nghẽn" cốt lõi đã được đưa ra thảo luận trong chuyến khảo sát với tinh thần xây dựng cao.

Thứ nhất là bài toán sống còn về vùng nguyên liệu. Việc khai thác nguồn đất sét đặc thù đang gặp vướng mắc lớn khi quỹ đất chủ yếu nằm đan xen trong khu vực đất nông nghiệp tư nhân. Đại diện cộng đồng bày tỏ mong mỏi chính quyền sớm có cơ chế tiếp cận nguồn đất hợp pháp để bà con yên tâm đỏ lửa bám nghề.

Thứ hai là sự song hành giữa bảo tồn và sinh kế. Đặc trưng quan trọng của di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là kỹ thuật tạo hình hoàn toàn bằng tay, nghệ nhân di chuyển quanh sản phẩm thay vì dùng bàn xoay. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu và hạ giá thành, thực tế đã xuất hiện các hộ dân chuyển sang sử dụng khuôn đúc. Tuy nhiên, việc sử dụng khuôn đúc cần được phân định rõ với thực hành kỹ thuật truyền thống đã được nhận diện trong hồ sơ di sản, nhằm bảo đảm nhận diện đúng các sản phẩm được thực hành theo tri thức, kỹ năng truyền thống.

Bên cạnh đó, cộng đồng, nghệ nhân, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý liên quan cũng có những trao đổi, thảo luận về việc nghiên cứu xây dựng tiêu chí nhận diện sản phẩm được thực hành theo kỹ thuật truyền thống, đồng thời nghiên cứu giải pháp phù hợp về nhận diện sản phẩm nhằm góp phần bảo vệ giá trị cốt lõi của di sản.

Kiến tạo lộ trình bền vững cho chu kỳ mới

Ghi nhận mọi ý kiến đóng góp, đại diện cơ quan quản lý nhấn mạnh trọng tâm thời gian tới là cụ thể hóa các mục tiêu trên giấy thành hành động sát sườn. Trong đó, yêu cầu cấp thiết là ưu tiên bố trí nguồn ngân sách trọng điểm để hiện thực hóa quy hoạch khu vực 5 hecta khai thác nguyên liệu và 1 hecta không gian mở phục vụ nung gốm tập trung. Đồng thời, việc kiện toàn cơ chế quản lý có sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân bám trụ với nghề sẽ được thúc đẩy, đảm bảo sự tham gia thực chất của cộng đồng chủ thể, nghệ nhân trong việc xác định các biện pháp bảo vệ, thực hành, trao truyền và phát huy giá trị di sản. Các giải pháp bảo vệ cần hướng tới duy trì sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng, bảo đảm việc thực hành, trao truyền tri thức, kỹ năng và sự tham gia của các thế hệ kế tiếp, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng chủ thể có sinh kế phù hợp từ nghề truyền thống.

Những vấn đề được thảo luận không chỉ cung cấp chất liệu thực tiễn vững chắc cho Báo cáo định kỳ quốc gia, mà còn khẳng định tinh thần đồng hành của cơ quan quản lý Trung ương cùng người dân Bàu Trúc trong hành trình giữ gìn tinh hoa văn hóa dân tộc.