Khèn Mông – thanh âm núi rừng nối nhịp truyền thống

Những vòng xoay kể chuyện núi rừng

Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV, năm 2026, tại Phố đi bộ Mường Thanh, phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên diễn ra trình diễn nghệ thuật khèn Mông. Tiếng khèn réo rắt hòa cùng những bước nhún khỏe khoắn, vòng xoay điêu luyện của các nghệ nhân tạo nên không gian trình diễn đậm sắc màu văn hóa vùng cao.

Tham gia chương trình có 11 đoàn nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ 11 tỉnh. Mỗi đoàn có tối đa 15 phút để giới thiệu những tiết mục múa khèn mang sắc thái riêng, góp phần tôn vinh nghệ thuật truyền thống và đưa di sản văn hóa của đồng bào Mông đến gần hơn với người dân, du khách.

Trong nhịp khèn lúc khoan thai, lúc dồn dập, các nghệ nhân vừa thổi vừa nhún chân, xoay người, đổi hướng, khi tiến, khi lùi, tạo nên những vòng múa uyển chuyển mà mạnh mẽ. Có động tác đòi hỏi sự dẻo dai, có động tác thể hiện sức bật và khả năng giữ thăng bằng, nhưng dù chuyển động nhanh hay chậm, tiếng khèn vẫn liền mạch, hòa quyện với từng bước chân.

Múa khèn là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa người Mông. Người biểu diễn không chỉ cần biết thổi khèn mà còn phải phối hợp nhịp thở, điều khiển nhạc cụ và thực hiện những động tác hình thể nhịp nhàng. Sự kết hợp ấy đòi hỏi quá trình rèn luyện, thực hành lâu dài, cùng khả năng cảm nhận âm nhạc và làm chủ chuyển động.

Điểm cuốn hút của múa khèn nằm ở chỗ người nghệ nhân vừa là người tạo ra âm thanh, vừa trực tiếp thể hiện nhịp điệu bằng cơ thể. Những vòng xoay, bước nhún, động tác vờn khèn không đơn thuần phô diễn kỹ thuật mà còn tạo nên ngôn ngữ nghệ thuật riêng, thể hiện sức sống, sự phóng khoáng và tinh thần cộng đồng.

Mỗi địa phương, mỗi nghệ nhân có thể mang đến cách thể hiện khác nhau, tạo nên sự phong phú trong cùng một loại hình di sản. Qua các tiết mục tại Ngày hội, khán giả có cơ hội cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của nghệ thuật khèn Mông, từ kỹ thuật trình diễn đến những giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng giai điệu.

Được tổ chức từ ngày 9 - 11/10/2026, Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV tại Điện Biên có sự tham gia của gần 800 nghệ nhân, diễn viên, vận động viên đến từ 11 tỉnh. Bên cạnh trình diễn khèn Mông, sự kiện còn có các hoạt động giới thiệu trang phục truyền thống, nghề thủ công, văn nghệ quần chúng, thể thao, trò chơi dân gian và trải nghiệm văn hóa, ẩm thực. 

Trong không gian giao lưu ấy, nghệ thuật múa khèn trở thành điểm nhấn, góp phần kết nối các cộng đồng người Mông ở nhiều địa phương. Những thanh âm quen thuộc từ bản làng vùng cao được đưa đến không gian phố đi bộ, nơi người dân và du khách có thể trực tiếp thưởng thức, tìm hiểu và cảm nhận giá trị của di sản.

Tiếng khèn gửi gắm niềm vui, nỗi buồn

Trong đời sống của đồng bào Mông, cây khèn không đơn thuần là một nhạc cụ phục vụ biểu diễn. Tiếng khèn hiện diện trong những cuộc vui cộng đồng, ngày hội mùa xuân và nhiều nghi lễ quan trọng. Qua từng giai điệu, người Mông gửi gắm tình cảm, tâm tư, quan niệm sống và những giá trị tinh thần được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ở những cuộc vui, tiếng khèn thường rộn ràng, thôi thúc người nghe hòa vào nhịp điệu. Người thổi khèn vừa thể hiện tài nghệ, vừa kết hợp những động tác múa khỏe khoắn, phóng khoáng. Âm thanh của khèn hòa cùng tiếng nói, tiếng cười, tạo nên không khí gắn kết trong các sinh hoạt cộng đồng.

Trong những nghi lễ liên quan đến vòng đời con người, đặc biệt là tang lễ truyền thống, tiếng khèn lại mang sắc thái khác. Những người am hiểu phong tục thực hành các bài khèn theo nghi thức, thể hiện quan niệm tâm linh và sự tiễn đưa người đã khuất của cộng đồng. Vì vậy, để hiểu đầy đủ giá trị của khèn Mông, không thể chỉ nhìn từ góc độ âm nhạc hay nghệ thuật trình diễn, mà cần đặt nhạc cụ này trong tổng thể đời sống văn hóa của đồng bào.

Từ các bản làng vùng cao đến những sân khấu giao lưu văn hóa, tiếng khèn mang theo những ký ức cộng đồng, những tập quán và cách ứng xử đã được gìn giữ qua thời gian. Mỗi bài khèn, mỗi động tác múa đều góp phần phản ánh sự sáng tạo của con người trong quá trình xây dựng đời sống tinh thần và gìn giữ bản sắc dân tộc.

Giá trị của di sản còn nằm ở quá trình trao truyền giữa các thế hệ. Để một người trẻ có thể thổi khèn thành thạo, biểu diễn những vòng múa phức tạp, cần có sự hướng dẫn, rèn luyện và thực hành thường xuyên. Những nghệ nhân am hiểu nhạc cụ, bài khèn và phong tục giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy kỹ thuật cũng như ý nghĩa văn hóa cho lớp kế cận.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc tạo không gian để người trẻ tiếp xúc, học hỏi và thực hành nghệ thuật truyền thống càng có ý nghĩa thiết thực. Những chương trình trình diễn tại Ngày hội không chỉ giúp nghệ nhân thể hiện tài năng mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ nhận diện, trân trọng và tiếp nối di sản của dân tộc mình.

Để di sản tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay

Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV được tổ chức nhằm tôn vinh, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào; đồng thời tăng cường giao lưu giữa các địa phương, quảng bá văn hóa và thúc đẩy phát triển du lịch gắn với bảo tồn bản sắc. 

Trong khuôn khổ Ngày hội, nghệ thuật khèn Mông không đứng riêng lẻ mà hiện diện cùng trang phục truyền thống, nghề thủ công, dân ca, dân vũ, trò chơi dân gian và những hoạt động trải nghiệm văn hóa. Sự kết hợp ấy góp phần tái hiện một bức tranh toàn diện hơn về đời sống tinh thần, khả năng sáng tạo và bản sắc của cộng đồng người Mông.

Thông qua việc giới thiệu di sản trước công chúng, Ngày hội góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm gìn giữ văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc tổ chức những chương trình biểu diễn theo từng dịp. Để tiếng khèn tiếp tục hiện diện trong đời sống, cần duy trì môi trường thực hành tại cộng đồng, quan tâm đến nghệ nhân, khuyến khích truyền dạy và tạo điều kiện để người trẻ tham gia.

Bên cạnh đó, nghệ thuật khèn Mông còn có tiềm năng đóng góp vào phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng. Những chương trình biểu diễn gắn với không gian bản làng, lễ hội và hoạt động trải nghiệm có thể giúp du khách hiểu sâu hơn về phong tục, tập quán của đồng bào. Khi được tổ chức phù hợp, các hoạt động này vừa tạo sức hấp dẫn cho điểm đến, vừa mở thêm cơ hội để người dân tham gia phát triển kinh tế từ chính di sản của mình.

Dẫu vậy, việc khai thác cần đặt trên nền tảng tôn trọng chủ thể văn hóa, bảo đảm tính chân thực của di sản và tránh biến những giá trị thiêng liêng thành hoạt động trình diễn đơn thuần. Người dân, nghệ nhân cần được tham gia vào quá trình lựa chọn nội dung, cách thức giới thiệu và hưởng lợi từ các hoạt động liên quan đến văn hóa truyền thống.

Từ những vòng xoay điêu luyện tại Phố đi bộ Mường Thanh, có thể thấy sức hấp dẫn của khèn Mông không chỉ nằm ở kỹ thuật biểu diễn mà còn ở chiều sâu văn hóa được gửi gắm trong từng giai điệu. Tiếng khèn nối những người cùng cộng đồng, gắn kết các thế hệ và đưa câu chuyện bản làng đến với đông đảo công chúng.

Ngày hội tại Điện Biên vì thế không chỉ là dịp để các nghệ nhân gặp gỡ, giao lưu và thể hiện tài năng. Đây còn là cơ hội để những giá trị văn hóa truyền thống được nhìn nhận, trân trọng và tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.

Khi tiếng khèn vẫn được cất lên trong cộng đồng, khi những nghệ nhân tiếp tục truyền dạy cho lớp trẻ và khi di sản trở thành niềm tự hào gắn với sinh kế bền vững, bản sắc văn hóa dân tộc Mông sẽ có thêm điều kiện để được gìn giữ lâu dài. Những thanh âm từ núi rừng sẽ tiếp tục ngân vang, góp phần làm giàu thêm sự đa dạng và sức sống của văn hóa Việt Nam.