Khi AI không thể thay thế bản lĩnh người làm báo

Có một khoảnh khắc rất ngắn mà người làm báo nào trong tòa soạn số cũng từng trải qua. Một tin đang nóng trên mạng. Mọi công cụ đã sẵn sàng: chỉ vài thao tác là bài lên trang, là video chạy trên các nền tảng. Nhưng tin ấy chưa được kiểm chứng. Đăng ngay thì kịp con sóng và những lượt xem đầu tiên; dừng lại để xác minh thì có thể chậm hơn người khác vài phút, đôi khi vài giờ. Quyết định trong khoảnh khắc đó không nằm ở chiếc máy. Nó nằm ở người ngồi trước màn hình.

Bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số" của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Vấn đề cuối cùng vẫn là con người. Mọi định hướng, chiến lược đều phụ thuộc vào con người". Công nghệ có thể làm nhiều việc thay người làm báo, từ thu thập dữ liệu đến dựng hình, nhưng có hai việc nó không gánh thay được: phán đoán điều gì đáng tin và đứng ra chịu trách nhiệm khi đã đăng.

Nhà báo càng nhiều công cụ, càng cần bản lĩnh

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ: "Nhà báo trong kỷ nguyên số phải biết làm việc với dữ liệu, công cụ số, mạng xã hội, nguồn tin mở và các chuẩn mực an toàn thông tin. Càng nhiều công cụ, nhà báo càng cần bản lĩnh".

Công cụ giúp đăng nhanh hơn cũng là công cụ khiến một sai sót lan xa hơn. Vì thế bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cảnh báo tình trạng đăng trước kiểm chứng sau, hay để mạng xã hội dẫn dắt, và nhắc rằng người làm báo không được phép đánh đổi uy tín để tăng lượt xem.

Bản lĩnh ấy được chứng minh ở những việc rất cụ thể. Một đoạn clip lan truyền chóng mặt nhưng chưa rõ quay ở đâu, lúc nào. Một phát ngôn bị cắt rời khỏi ngữ cảnh để thành câu gây sốc. Một con số đẹp nhưng không ai dẫn được nguồn. Người làm báo có công cụ để đăng lại tất cả những thứ đó chỉ trong vài giây; bản lĩnh là biết dừng lại để hỏi nó từ đâu ra, ai được lợi nếu nó lan đi, và mình có gì trong tay để bảo đảm nó đúng. Người đọc gần như không nhìn thấy thao tác thầm lặng ấy. Nhưng chính nó quyết định cái tin họ đọc được là sự thật, hay chỉ là một thứ được dựng lên cho giống sự thật.

Phẩm chất ấy không phải điều mới. Phát biểu tại Lễ khai mạc Hội Báo toàn quốc năm 2026, đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nhắc lại phương châm quen thuộc của nghề: bút sắc, lòng trong, tâm sáng. Công nghệ mới không xóa bỏ những điều đó; nó chỉ làm cho việc giữ được chúng vừa khó hơn, vừa quan trọng hơn.

Người đứng đầu phải kiến tạo chiến lược

Con người trong tòa soạn số không chỉ là phóng viên. Tổng Bí thư nêu rõ lãnh đạo cơ quan báo chí cũng phải thay đổi: Tổng Biên tập trong tòa soạn số không chỉ là người duyệt nội dung, mà còn phải kiến tạo chiến lược về sản phẩm, dữ liệu, công chúng, công nghệ và nhân lực.

Vai trò đó nặng hơn trước nhiều. Người đứng đầu một tòa soạn số vừa phải giữ chuẩn mực nội dung, vừa phải hiểu dữ liệu độc giả, hiểu cách các nền tảng phân phối, và lo cả bài toán con người: tuyển ai, đào tạo lại ai, giữ ai. Một quyết định sai về nhân lực có thể làm đổ vỡ cả một chiến lược số, dù công nghệ có hiện đại đến đâu.

Thay đổi đó lại diễn ra trong điều kiện không dư dả. Một tòa soạn số luôn phải chọn: đầu tư vào công nghệ nào trước, giữ và đào tạo lại ai, gác bớt việc gì để dồn sức cho việc quan trọng hơn. Người đứng đầu vừa chịu sức ép đổi mới cho nhanh, vừa phải giữ cho bộ máy không vì chạy theo cái mới mà buông chuẩn mực. Đó là loại quyết định không công cụ nào quyết thay được, bởi nó gắn liền với con người và với uy tín của cả cơ quan.

Văn hóa nghề và việc học không ngừng

Từ con người cụ thể, vấn đề mở rộng thành văn hóa của cả tòa soạn. Tổng Bí thư mô tả một văn hóa làm việc mới: chuyên nghiệp, kỷ luật trong kiểm chứng, nhanh nhạy trong phản ứng, cởi mở với đổi mới, sẵn sàng thử nghiệm nhưng không dễ dãi với chuẩn mực. Đây là một cân bằng khó: vừa phải nhanh và dám thử cái mới, vừa không được hạ thấp những điều cốt lõi của nghề.

Để giữ được văn hóa ấy, bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước xác định: Đào tạo lại đội ngũ phải trở thành nhiệm vụ thường xuyên, tập trung vào kiểm chứng số, an toàn dữ liệu, báo chí đa nền tảng, đạo đức AI và tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Trong một tòa soạn số, người vào nghề ba mươi năm và người vừa ra trường có thể ngồi cạnh nhau: một bên vững nghề và bản lĩnh kiểm chứng, một bên thạo công cụ và nền tảng mới. Tòa soạn nào để hai vốn quý ấy bổ sung cho nhau sẽ vừa đi nhanh hơn, vừa đi chắc hơn.

Vậy khi máy đã biết viết, nhà báo còn lại điều gì? Còn lại đúng cái phần mà máy không có: khả năng cân nhắc một thông tin trong bối cảnh của nó, sự nhạy cảm với hậu quả mà nó gây ra, và việc dám ký tên mình rồi chịu trách nhiệm tới cùng.

Người làm báo dừng lại nửa nhịp để hỏi tin này đã chắc chưa, rồi mới quyết định đăng hay chưa đăng. Nửa nhịp đó, máy móc không có. Nó là phần người nhất của nghề báo, và cũng là phần mà mọi công nghệ mới càng làm cho quý hơn. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong người làm báo tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng - văn hóa - thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ. Những phẩm chất ấy, suy cho cùng, vẫn là chuyện của con người.