Khi trẻ em học cách phục hồi tâm lý, phát triển khả năng thích ứng

Sau những biến cố như thiên tai, điều trẻ em cần không chỉ là mái nhà được dựng lại, mà còn là khả năng tự hiểu, tự trấn an và từng bước phục hồi những tổn thương bên trong.

Ở tuổi 14, em Long Thanh Trúc, học sinh Lớp 9B, Trường THCS Quyết Thắng, xã Yên Bình, tỉnh Lạng Sơn bắt đầu học cách lắng nghe chính mình. Không phải bằng những phương pháp phức tạp, mà từ những điều rất căn bản: gọi tên cảm xúc, giữ giấc ngủ đều đặn, hít thở sâu khi lo âu và tìm đến những người em tin tưởng.

Theo Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tại Việt Nam, những kỹ năng ấy không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Chúng được hình thành qua quá trình học hỏi, rèn luyện và thường được bộc lộ rõ nét hơn khi con người đối mặt với những biến cố như thiên tai.

Một năm trước, khi bão lũ đổ bộ qua xã Yên Bình, những gì Trúc trải qua không chỉ là cảnh nhà cửa hư hại, trường lớp gián đoạn, mà còn là cảm giác bất an kéo dài. Đó là trạng thái khó gọi tên, khi nỗi sợ không còn hiện hữu trước mắt nhưng vẫn âm ỉ bên trong.

Với trẻ em, những trải nghiệm như vậy thường không kết thúc khi thiên tai đi qua.

Hành trình bắt đầu từ việc hiểu chính mình

Theo UNICEF, sức khỏe tâm thần của trẻ em chịu ảnh hưởng đáng kể từ các cú sốc như thiên tai, mất mát hoặc sự gián đoạn môi trường sống. Những trải nghiệm này có thể không biểu hiện ngay lập tức bằng các triệu chứng rõ ràng, nhưng có thể để lại tác động lâu dài đến quá trình phát triển tâm lý - xã hội, cũng như cách trẻ nhận thức về thế giới và về bản thân.

Điều đáng chú ý là, khả năng phục hồi không chỉ đến từ bên ngoài. Các nghiên cứu cho thấy khi trẻ được trang bị kỹ năng nhận diện cảm xúc, điều tiết căng thẳng và tìm kiếm hỗ trợ, các em có thể từng bước tự xây dựng cơ chế phục hồi từ bên trong. Đây cũng là nền tảng của năng lực thích ứng - yếu tố ngày càng quan trọng trong bối cảnh nhiều biến động.

Trường học - nơi giúp trẻ làm chủ cảm xúc

Với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, hiện nay, UNICEF đang phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế để tăng cường hoạt động tư vấn tâm lý học đường trong hệ thống giáo dục.

Mục tiêu không chỉ là giúp trẻ vượt qua khủng hoảng trước mắt, mà còn tạo ra môi trường an toàn, nơi các em có thể học cách hiểu cảm xúc của mình, biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần và dần hình thành khả năng khả năng quản lý cảm xúc.

Trong môi trường đó, bên cạnh việc truyền đạt kiến thức, các thầy cô sẽ phối hợp chặt chẽ với đội ngũ nhân viên công tác xã hội và tư vấn tâm lý học đường - những người giữ vai trò nòng cốt trong việc đồng hành, hỗ trợ học sinh chấp nhận cảm xúc của mình cũng như xử lý khủng hoảng ban đầu.

Từ một trải nghiệm cá nhân đến năng lực suốt đời

Những gì Trúc đang học hôm nay không chỉ giúp em vượt qua ký ức về một mùa bão lũ. Đó là những kỹ năng có thể theo em trong suốt hành trình trưởng thành: biết dừng lại để lắng nghe bản thân, nhận diện những thay đổi trong cảm xúc và không ngần ngại tìm đến sự hỗ trợ khi cần thiết.

Câu chuyện của Trúc cho thấy một cách tiếp cận khác với sức khỏe tâm thần trẻ em: không chỉ can thiệp khi có vấn đề, mà chủ động trang bị cho trẻ khả năng tự bảo vệ và phục hồi.

Và đôi khi, hành trình ấy bắt đầu từ một điều rất giản dị: hiểu được mình đang cảm thấy gì.