Kích hoạt "hạ tầng mềm" tạo sức bật cho kinh tế biển

Hình thành 5 đến 6 trung tâm kinh tế biển mạnh cùng 3 khu kinh tế đặc biệt là những mục tiêu định lượng mang tính chiến lược đến năm 2030 nhằm đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Các cực tăng trưởng ven biển đang gấp rút đẩy mạnh các "nguồn lực tại chỗ". Không chỉ là quỹ đất hay bến cảng, mà chính là "hạ tầng mềm" về thể chế. Thực tế sinh động từ một số trung tâm kinh tế ven biển đang cho thấy cách các địa phương giải bài toán của mình để phát huy tối đa lợi thế mặt biển từ những nguồn lực tại chỗ.

Nghị quyết 20 và Nghị quyết 218 kích hoạt kinh tế biển

Với bờ biển dài và vị trí chiến lược trên tuyến hàng hải quốc tế, kinh tế biển luôn được xác định là động lực vươn lên của Việt Nam. Để cụ thể hóa tầm nhìn này, Nghị quyết 20 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Nghị quyết 218 của Chính phủ đã đặt ra những mục tiêu định lượng hết sức cụ thể cho giai đoạn đến năm 2030, lấy các cực tăng trưởng ven biển làm trọng tâm.

Thứ nhất, về quy mô và tốc độ tăng trưởng: Đến năm 2030, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển phải đóng góp trên 70% vào GDP cả nước. Tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân của các địa phương này phải đạt trên 11%/năm. Thu nhập bình quân đầu người cao hơn bình quân cả nước từ 1,2 đến 1,3 lần.

Thứ hai, về đột phá không gian: Hoàn thành 100% toàn tuyến đường bộ ven biển theo quy hoạch. Đáng chú ý, quốc gia sẽ hình thành 5 đến 6 trung tâm kinh tế biển mạnh, cùng 3 khu kinh tế đặc biệt. 100% các đảo có vị trí chiến lược sẽ được đầu tư hạ tầng thiết yếu đồng bộ.

Thứ ba, về năng lực cạnh tranh cốt lõi: Kéo giảm chi phí logistics xuống dưới 12% GDP. Đội tàu biển Việt Nam sẽ đảm nhận 20% thị phần vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu. Đồng thời, phát triển các dự án điện gió ngoài khơi đạt công suất từ 6 đến 10 GW.

Những con số trên cho thấy một áp lực và cũng là một khát vọng rất lớn, để đạt được, Việt Nam không thể chỉ trông chờ vào nguồn lực đầu tư công, mà phải biết khai thác tối đa "nguồn lực tại chỗ", để trở thành một tâm điểm thu hút các nguồn đầu tư khác, trong đó có nguồn vốn đầu tư nước ngoài. Nguồn lực ấy không chỉ là quỹ đất ven biển, mà quan trọng hơn, là "hạ tầng mềm" được tạo nên từ sự năng động, đổi mới của thể chế.

Lực hút đô thị biển từ "hạ tầng mềm"

Sở hữu 3 khu kinh tế với quy mô gần 48.000 ha, cùng 48 khu công nghiệp được thành lập trên diện tích hơn 13.800 ha, Hải Phòng đang tận dụng tối đa quỹ đất ven biển để tạo ra hệ sinh thái công nghiệp. Tuy nhiên, lợi thế về đất đai hay hệ thống 5 phương thức vận tải hiện đại sẽ là chưa đủ để thu hút và giữ chân các dòng vốn chất lượng cao trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái định hình. Điểm nhấn cạnh tranh mới của thành phố cảng chính là Khu thương mại tự do (FTZ) quy mô hơn 6.200 ha - nơi lấy cải cách thể chế làm nam châm thu hút đầu tư.

Bà Nguyễn Thị Bích Dung, Phó Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng cho biết: "Hải Phòng đã rà soát và chuẩn bị có cái kế hoạch để triển khai Khu thương mại tự do một cách tích cực và hiệu quả nhất. Đầu tháng 2 năm nay, Thủ tướng cũng đã quyết định thành lập khu kinh tế chuyên biệt ở Hải Phòng".

Khu thương mại tự do (FTZ) Hải Phòng được chia làm 3 khu vực không liền kề, nhưng đều nằm ở những vị trí chiến lược thuộc khu vực kinh tế biển đặc biệt thuận lợi về hạ tầng giao thông, logistic và hạ tầng tiện ích khác. Sức hút của Hải Phòng không chỉ có được từ 11 năm liên tiếp tăng trưởng hai con số, mà chính từ sự tích cực tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế. Ngay trong ngày khởi động, Khu Thương mại tự do Hải Phòng đã thu hút dòng vốn cam kết tới hơn 3,15 tỷ USD.

Đánh giá về tiềm năng của khu thương mại tự do của Hải Phòng, ông Bruno Jaspaert, Giám đốc điều hành Khu Công nghiệp DEEP C, TP. Hải Phòng, nhận định: "Thành lập khu thương mại tự do mới chỉ là bước đầu tiên. Bước tiếp theo, và cũng là bước quan trọng nhất, là đưa mô hình này vào vận hành hiệu quả. Chính giai đoạn thực thi thể chế chính sách này sẽ định vị sức hấp dẫn của "hạ tầng mềm" ở thành phố Cảng, nó sẽ quyết định sự thành công hay thất bại của mô hình khu thương mại tự do".

Chỉ số Hiệu quả cảng container toàn cầu ghi nhận Hải Phòng lần đầu tiên lọt Top 20, vươn lên vị trí thứ 13 thế giới. Để khai thác tối đa hiệu năng này, cơ chế ưu đãi chưa từng có đã được kích hoạt tại khu thương mại tự do: Thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ 10% trong 30 năm; khấu trừ tới 200% chi phí nghiên cứu và phát triển; cùng thẻ tạm trú 10 năm cho chuyên gia. Đặc biệt, cơ chế "luồng xanh" hành chính giúp rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục lên tới 75%.

"Hải Phòng là Thành phố chứng tỏ được khả năng chống chịu. Đây là điểm rất quan trọng để các nhà đầu tư nhìn nhận. Khu thương mại tự do với những cơ chế vượt trội, gắn với nỗ lực hành động của Hải Phòng, không phải chỉ là cam kết, không chỉ là ưu đãi cho giấy tờ, mà thể hiện nhanh mạnh trên thực tế", ông Võ Trí Thành, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương đánh giá.

Có thể thấy, ưu đãi đầu tư là lợi thế, nhưng hiệu quả thực thi mới làm nên lợi thế cạnh tranh. Hải Phòng xác định rõ điều này và triển khai mọi biện pháp để thúc đẩy mục tiêu trở thành "siêu đô thị biển có sức cạnh tranh toàn cầu".

Thúc đẩy nguồn lực ven biển từ trung tâm công nghiệp nặng

Nếu Hải Phòng là minh chứng cho việc dùng thể chế để tạo hệ sinh thái thu hút vốn mới, thì tại miền Trung, Khu kinh tế Dung Quất - Quảng Ngãi lại là một câu chuyện khác về việc chuyển hóa một vùng đất hoang hóa ven biển thành trung tâm công nghiệp nặng, và nay đang hướng tới mô hình đô thị biển bền vững dựa vào hệ thống cảng nước sâu.

Ba thập kỷ trước, Dung Quất chỉ là vùng đất hoang hóa ven biển. Quyết sách quy hoạch táo bạo của Trung ương đã biến dải cát dài này thành một Khu kinh tế tổng hợp, khai thác triệt để lợi thế mặt tiền biển để phát triển công nghiệp nặng. Nhờ bám biển, Dung Quất hiện thu hút 438 dự án với tổng vốn đăng ký hơn 19 tỷ USD, giải quyết việc làm cho hơn 80.000 lao động và đóng góp hơn 80% thu ngân sách của Quảng Ngãi.

"Dung Quất có quá trình phát triển 30 năm và đã được quy hoạch cho đến nay thành một khu kinh tế đa ngành, đa lĩnh vực dựa trên nền tảng hai ngành công nghiệp nặng rất quan trọng của quốc gia, đó là lọc hóa dầu - năng lượng và luyện cán thép và cơ khí", ông Trần Văn Mẫn, Phó Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các Khu công nghiệp Quảng Ngãi cho biết.

Lợi thế cảng nước sâu liền kề nhà máy giúp tối ưu hóa chi phí logistics khổng lồ cho ngành luyện kim. Điển hình, một tập đoàn luyện kim đã rót gần 200.000 tỷ đồng trong vòng 10 năm để xây dựng 7 dự án tại đây.

Ông Trương Quang Hiệp, Phó Giám đốc đối ngoại, Công ty Cổ phần Thép Hòa Phát Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi chia sẻ: "Dung Quất sở hữu hệ sinh thái công nghiệp có quy mô lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên kết, hợp tác chuỗi cung ứng giữa các doanh nghiệp. Điểm mấu chốt là sự đồng hành của thủ tục hành chính quyết liệt, thông thoáng đã tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp yên tâm sản xuất".

Theo quy hoạch đến năm 2045, Dung Quất sẽ không chỉ dừng lại ở một "công xưởng" khép kín. Việc khai thác cảng nước sâu, phát triển đóng tàu biển đang được gắn kết chặt chẽ với quy hoạch đô thị biển, chuyển đổi từ công nghiệp nặng truyền thống sang kinh tế công nghiệp xanh và an sinh cho cư dân ven biển.

Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển cho biết: "Với quy hoạch mới, chúng tôi gắn với phát triển kinh tế công nghiệp theo hướng xanh và bền vững, thân thiện với môi trường, tập trung hoàn thiện cơ sở hạ tầng."

Đất đai ven biển, cảng nước sâu chỉ biến thành động lực tăng trưởng khi được đặt trong một không gian quy hoạch chiến lược, và được kích hoạt bởi những cơ chế thể chế vượt trội, thông thoáng. Đó chính là chìa khóa để Việt Nam từng bước kiến tạo nên những đô thị biển có sức cạnh tranh toàn cầu, hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia biển mạnh.