Kinh nghiệm phát triển đô thị bền vững từ các mô hình TOD thành công

Xu hướng quy hoạch đô thị của thế kỷ 21

Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh trên toàn cầu, nhiều thành phố đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, giá nhà tăng cao, mở rộng đô thị thiếu kiểm soát và áp lực lên hạ tầng kỹ thuật. Theo Chương trình Định cư Con người của Liên hợp quốc (UN-Habitat), đến năm 2050, khoảng 68% dân số thế giới sẽ sinh sống tại các khu vực đô thị. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về những mô hình phát triển đô thị vừa đáp ứng nhu cầu nhà ở, vừa bảo đảm khả năng tiếp cận giao thông, dịch vụ công và phát triển kinh tế. Một trong những giải pháp được nhiều tổ chức quốc tế như UN-Habitat, Ngân hàng Thế giới (WB) và Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) đánh giá là một trong những giải pháp hiệu quả. Xu hướng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một mô hình phát triển vừa đáp ứng nhu cầu nhà ở, vừa bảo đảm khả năng tiếp cận giao thông, dịch vụ công trong phạm vi người dân có thể dễ dàng tiếp cận bằng cách đi bộ.

Khác với mô hình phát triển đô thị truyền thống phụ thuộc vào ô tô cá nhân, TOD hướng tới xây dựng các khu đô thị có mật độ hợp lý, sử dụng đất hiệu quả và giảm nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân. Đồng thời, mô hình này rút ngắn thời gian di chuyển, nâng cao khả năng tiếp cận việc làm, dịch vụ công và góp phần cải thiện chất lượng sống của người dân.

Singapore - Hình mẫu TOD hàng đầu châu Á

Singapore được nhiều chuyên gia quy hoạch đánh giá là quốc gia triển khai TOD thành công nhất thế giới nhờ sự tích hợp chặt chẽ giữa quy hoạch sử dụng đất, phát triển giao thông công cộng và chính sách nhà ở. Ngay từ những năm 1970, quốc đảo này đã xác định hệ thống đường sắt đô thị MRT là trục xương sống định hình không gian phát triển đô thị. Các khu dân cư mới đều được quy hoạch quanh các nhà ga, bảo đảm người dân có thể tiếp cận giao thông công cộng trong khoảng cách đi bộ.

Theo Cơ quan Tái phát triển Đô thị Singapore (URA), quy hoạch sử dụng đất luôn được xây dựng đồng thời với quy hoạch giao thông. Nhà ở, trường học, trung tâm thương mại, công viên, bệnh viện và các công trình dịch vụ được bố trí tập trung quanh các đầu mối giao thông. Một trong những yếu tố tạo nên thành công của Singapore là sự gắn kết giữa TOD với chương trình nhà ở công cộng. Hiện khoảng 80% dân số Singapore sinh sống trong các khu nhà do Cơ quan Phát triển Nhà ở (HDB) xây dựng, phần lớn nằm gần các ga MRT hoặc các tuyến xe buýt kết nối trực tiếp. Nhờ đó, tỷ lệ sử dụng giao thông công cộng luôn ở mức rất cao. Theo số liệu của Cơ quan Giao thông Đường bộ Singapore (LTA), hàng triệu lượt hành khách sử dụng hệ thống MRT và xe buýt mỗi ngày, góp phần giảm ùn tắc, hạn chế sự phụ thuộc vào ô tô cá nhân và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng đô thị.

Nhật Bản - Giao thông công cộng tạo động lực phát triển đô thị

Nếu Singapore nổi bật với quy hoạch tổng thể thì Nhật Bản lại thành công nhờ mô hình kết hợp giữa phát triển giao thông và khai thác giá trị bất động sản. Tại Tokyo, mạng lưới đường sắt đô thị và đường sắt ngoại ô phát triển với mật độ dày đặc, kết nối hầu hết các khu vực trong đô thị.

Điểm đặc sắc của mô hình này là nhiều doanh nghiệp đường sắt không chỉ vận hành các tuyến tàu mà còn trực tiếp đầu tư trung tâm thương mại, văn phòng, khách sạn và khu dân cư xung quanh nhà ga. Cách làm này tạo nguồn thu ổn định từ bất động sản để tái đầu tư hạ tầng giao thông, đồng thời hình thành các trung tâm đô thị đa chức năng, nơi người dân có thể sinh sống, làm việc, mua sắm và giải trí trong cùng một khu vực.

Những khu vực như Shibuya, Shinjuku hay Ikebukuro là minh chứng điển hình cho mô hình TOD tại Nhật Bản. Các nhà ga không còn đơn thuần là điểm trung chuyển mà trở thành hạt nhân phát triển kinh tế, thương mại và dịch vụ của toàn khu vực.

Hà Lan - Phát triển gắn với giao thông xanh

Trong số các quốc gia châu Âu, Hà Lan được đánh giá là một trong những nước triển khai thành công mô hình TOD theo hướng phát triển đô thị xanh và bền vững. Thay vì chỉ mở rộng hệ thống giao thông công cộng, Hà Lan xây dựng mạng lưới kết nối đồng bộ giữa đường sắt, tàu điện, xe buýt và các phương thức giao thông phi cơ giới như đi bộ, xe đạp.

Tại các đô thị lớn như Amsterdam, Rotterdam hay Utrecht, các khu dân cư mới thường được quy hoạch tập trung quanh các ga đường sắt và ga tàu điện. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận nơi làm việc, trường học, bệnh viện hoặc trung tâm thương mại thông qua hệ thống giao thông công cộng kết hợp với mạng lưới đường dành riêng cho xe đạp và người đi bộ.

Một điểm nổi bật khác là việc ưu tiên phát triển các khu đô thị hỗn hợp, nơi chức năng nhà ở, thương mại, văn phòng và dịch vụ công được tích hợp trong cùng một không gian. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn quãng đường di chuyển, giảm nhu cầu sử dụng ô tô cá nhân và góp phần cắt giảm phát thải khí nhà kính.

Trung Quốc - TOD trở thành động lực của quá trình đô thị hóa

Cùng với sự phát triển mạnh của hệ thống đường sắt cao tốc và metro, nhiều thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến, Quảng Châu hay Hàng Châu đã quy hoạch các khu đô thị mới theo định hướng giao thông công cộng.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là khu vực Hồng Kiều tại Thượng Hải. Đây là tổ hợp tích hợp nhà ga đường sắt cao tốc, sân bay quốc tế, metro, xe buýt, trung tâm hội nghị, văn phòng và khu thương mại, hình thành một cực tăng trưởng mới gắn với đầu mối giao thông quy mô lớn của miền Đông Trung Quốc.

Trong khi đó, Thâm Quyến được xem là hình mẫu về phát triển đô thị mật độ cao gắn với mạng lưới metro. Nhiều khu dân cư, trung tâm thương mại và tòa nhà văn phòng được xây dựng ngay trên hoặc xung quanh các nhà ga, giúp người dân dễ dàng tiếp cận giao thông công cộng mà không cần phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Theo Ngân hàng Thế giới, việc kết hợp quy hoạch sử dụng đất với đầu tư hệ thống metro đã góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng quỹ đất, thúc đẩy phát triển kinh tế đô thị và giảm áp lực giao thông tại nhiều thành phố lớn của Trung Quốc. Bên cạnh đó, việc khai thác giá trị gia tăng của quỹ đất quanh các tuyến metro còn tạo thêm nguồn lực tài chính để tái đầu tư hạ tầng, giảm gánh nặng cho ngân sách công.

Bài học kinh nghiệm

Mặc dù điều kiện phát triển kinh tế - xã hội khác nhau, song kinh nghiệm từ Singapore, Nhật Bản, Hà Lan và Trung Quốc cho thấy các mô hình TOD thành công đều dựa trên một số nguyên tắc chung.

Thứ nhất, giao thông công cộng phải giữ vai trò hạt nhân trong quy hoạch đô thị. Việc đầu tư đường sắt đô thị, metro hay xe buýt nhanh cần được triển khai đồng bộ với quy hoạch sử dụng đất, thay vì phát triển tách rời.

Thứ hai, TOD không chỉ nhằm phát triển nhà ở mà phải hình thành các khu đô thị đa chức năng, giúp người dân tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế, thương mại và các dịch vụ công trong khoảng cách thuận tiện.

Thứ ba, cần khai thác hiệu quả giá trị gia tăng của đất đai quanh các đầu mối giao thông để tạo nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng, bảo đảm tính bền vững về tài chính.

Cuối cùng, phát triển TOD phải gắn với mục tiêu giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu. Theo WRI, quy hoạch đô thị theo định hướng giao thông công cộng kết hợp phát triển hỗn hợp chức năng và hạn chế đô thị hóa dàn trải có thể giúp giảm từ 23-26% lượng phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông vào năm 2050.