Kinh tế di sản từ danh hiệu UNESCO: Đà Lạt định hình sản phẩm du lịch âm nhạc

Vượt khỏi tư duy "mùa sự kiện" để kiến tạo hệ sinh thái

Kể từ khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO (UCCN) vào tháng 10/2023, Đà Lạt đã chứng kiến sự bùng nổ của hàng loạt lễ hội âm nhạc tầm cỡ. Tuy nhiên, ông Jonathan Wallace Baker - Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh rằng, một Thành phố sáng tạo thực thụ không được đo lường bằng việc tổ chức thành công bao nhiêu lễ hội, mà phải bằng những tác động lâu dài đến sinh kế của người làm sáng tạo và mức độ hòa nhập xã hội.

Từ góc độ truyền thông và thương hiệu, TS. Nguyễn Thị Thu Trang chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại: đang có sự "đứt gãy" giữa gốc rễ di sản và tiếng vang thương hiệu. Nếu không nuôi dưỡng từ cội nguồn mà chỉ mải mê làm sự kiện bề nổi, danh hiệu của Đà Lạt có nguy cơ chỉ còn là một chiếc "vỏ rỗng".

Để chữa lành sự đứt gãy này, GS.TS Nguyễn Thị Hiền đề xuất phải thay đổi mô hình quản trị. Không quản lý theo mệnh lệnh hành chính đơn thuần, mà cần áp dụng "quản trị mạng lưới" và "quản trị hợp tác" – nơi Nhà nước, nghệ nhân, doanh nghiệp và nhà khoa học có cơ chế đối thoại và chia sẻ nguồn lực rõ ràng, nhất là trong bối cảnh Đà Lạt đã sáp nhập hành chính.

Bảo vệ "không gian thiêng" và quy hoạch cảnh quan âm thanh số

Khi biến âm nhạc thành sản phẩm du lịch, hai rủi ro lớn nhất lộ diện: ô nhiễm tiếng ồn phá vỡ sinh thái đô thị và tình trạng sân khấu hóa làm biến dạng văn hóa tộc người. ThS. Phan Đình Dũng cảnh báo, việc tách các nghi lễ của người Mạ, Cơ Ho, Chu Ru, Mnông ra khỏi buôn làng để đưa vào nhà hàng trình diễn thương mại đang làm xói mòn tính thiêng của di sản.

Lời giải cho bài toán này được TS. Lê Hưng Tiến đưa ra thông qua khái niệm "Cảnh quan âm thanh sinh thái số". Theo đó, Đà Lạt cần phân vùng không gian âm nhạc một cách nghiêm ngặt: Những vùng lõi sinh thái (Hồ Tuyền Lâm, các trục biệt thự cổ) phải được giữ yên tĩnh, cấm nhạc điện tử, chỉ ưu tiên âm nhạc thính phòng mộc; ngược lại, các khu vực quảng trường, phố đi bộ sẽ là không gian cho nghệ thuật đương đại, nhưng phải được kiểm soát công suất bằng công nghệ tự động. Quan trọng nhất, di sản cồng chiêng phải được "trả về" đúng với không gian sinh thái nguyên bản của buôn làng K'Ho, Mạ.

Tiếng nói giới trẻ và khát vọng vươn tầm

Một hệ sinh thái không thể sống nếu thiếu thế hệ kế cận. Tại hội thảo, nhiều ý kiến từ các bạn trẻ đã cất lên khát vọng về một không gian sân khấu mở và một Học viện âm nhạc được đặt ngay tại Đà Lạt, để họ có nơi thực hành, lưu diễn và cống hiến lâu dài.

Không chỉ bó hẹp trong âm nhạc truyền thống hay du ca, ThS. Nguyễn Khánh Trang (Nhạc viện TP.HCM) hiến kế mở rộng biên độ sáng tạo của Đà Lạt sang các thể loại kinh điển như Giao hưởng, Hợp xướng, và Opera. Đà Lạt hoàn toàn có đủ tiềm năng trở thành "trung tâm lưu trú sáng tác" cho các nghệ sĩ lớn trên thế giới, tương tự như cách nhà soạn nhạc Pháp Camille Saint-Saëns từng tìm thấy cảm hứng tại Việt Nam.

Ông Jonathan Baker lưu ý, để thực hiện những khát vọng này, chính quyền địa phương phải là "nhạc trưởng" trong việc huy động nguồn lực xã hội hóa (PPP), tương tự như cách Hà Nội đã làm rất tốt khi hợp tác với khu vực tư nhân.

Không để kinh tế di sản trở thành sự "chiếm đoạt văn hóa"

Tổng kết hội thảo, PGS.TS Lâm Nhân khẳng định 5 định hướng chiến lược cho giai đoạn 2027-2031, trong đó nhấn mạnh danh hiệu UNESCO chỉ là điểm khởi đầu, và việc chuyển đổi số, xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa là con đường tất yếu.

Tuy nhiên, phát triển kinh tế di sản không đồng nghĩa với việc thương mại hóa văn hóa bằng mọi giá. Hoạt động sáng tạo trên nền tảng truyền thống tuyệt đối không được phép biến thành sự chiếm đoạt văn hóa (cultural appropriation) của cộng đồng dân bản địa. Mọi sản phẩm nghệ thuật, mọi tour du lịch khai thác âm hưởng của người K'Ho, Mạ, Chu Ru, Mnông đều phải tuân thủ sự đồng thuận, tôn trọng luật tục và chia sẻ lợi ích kinh tế công bằng.

Đúng như khẳng định của PGS.TS Lâm Nhân, cộng đồng không phải là công cụ để phục vụ du lịch; họ phải vừa là "chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng". Chỉ khi người nghệ nhân sống vững bằng chính di sản của mình, thanh âm của Đà Lạt mới thực sự vang vọng bền lâu.