Kinh tế thế giới trước bài toán tăng trưởng xanh

Xung đột tại Trung Đông đã khiến châu Âu đối mặt với nguy cơ thiếu hụt khí đốt trầm trọng. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nguồn cung năng lượng và nguyên liệu toàn cầu bị gián đoạn, làm chững lại đà phục hồi của nhiều nền kinh tế. Bối cảnh này thúc đẩy giới nghiên cứu xem xét lại tư duy phát triển: Thay vì lấy việc mở rộng GDP làm mục tiêu duy nhất hoặc trọng tâm, những mô hình cân bằng hơn đang được đưa ra thảo luận.

Nhiều thập kỷ qua, GDP là thước đo quy mô kinh tế chủ đạo nhưng chưa phản ánh đầy đủ những lĩnh vực như chăm sóc sức khoẻ mà không mang yếu tố lợi ích, chất lượng giáo dục, sức khỏe tinh thần và chi phí môi trường. Việc gia tăng tiêu dùng tài nguyên để duy trì tăng trưởng GDP đặt ra thách thức lớn về tính bền vững trên một hành tinh có giới hạn.

Một trong những đề xuất được chú ý được đưa ra từ những năm 1970, khởi nguồn từ phân tích của nhà triết học André Gorz và báo cáo về giới hạn tăng trưởng của Viện Công nghệ Massachusetts. Các nhà nghiên cứu đề xuất thu hẹp các ngành thâm dụng tài nguyên và phát thải cao, đồng thời tái phân bổ nguồn lực sang các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, giao thông công cộng và phục hồi hệ sinh thái.

Vậy nếu được đưa vào đời sống, mô hình này sẽ vận hành ra sao và liệu đây có phải là giải pháp cho một nền kinh tế bền vững?

Con đường cho tăng trưởng bền vững

Bước đầu tiên được đề cập là chủ động thu hẹp những ngành sản xuất thiếu tính bền vững, chẳng hạn như chăn nuôi công nghiệp, thời trang nhanh, sản xuất ô tô cá nhân hay hàng không thương mại. Song song với đó là việc kéo dài tuổi thọ của các thiết bị thiết yếu như tủ lạnh, máy giặt, điện thoại thông qua việc ưu tiên sửa chữa và tái sử dụng thay vì thay mới liên tục.

Về mặt lao động, mô hình này hướng tới việc chuyển dịch nguồn nhân lực sang các ngành nghề xanh: lắp đặt năng lượng tái tạo, xử lý cách nhiệt công trình, phục hồi rừng và hệ sinh thái. Việc gia tăng đầu tư vào hạ tầng giao thông công cộng cùng các dịch vụ thiết yếu cũng được xem là hướng đi quan trọng.

GS. Juliet Schor - Đại học Boston, Mỹ cho hay: "Mấu chốt là phải giảm mức tiêu thụ tài nguyên của nền kinh tế. Một trong những giải pháp hiệu quả là rút ngắn thời gian làm việc. Khi có thêm thời gian rảnh rỗi, người dân sẽ có xu hướng chuyển sang một lối sống ít lệ thuộc vào vật chất hơn".

Một số chuyên gia cho rằng, khi có thêm thời gian rảnh rỗi, người dân sẽ hạn chế các hành vi tiêu dùng gây hại cho môi trường, đồng thời tham gia nhiều hơn vào các hoạt động cộng đồng và chăm sóc gia đình - những hoạt động được cho là góp phần nâng cao chất lượng sống mà không đòi hỏi phải sản xuất thêm hàng hóa.

Ở tầm quốc tế, nhiều nhà hoạt động nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuyển giao công nghệ sạch và hỗ trợ tài chính cho các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Điều này nhằm giúp các nước đang phát triển nâng cao đời sống mà không lặp lại con đường phát thải cao của các nước công nghiệp đi trước.

TS. Kai Heron - Đại học Lancaster, Anh cho hay: "Muốn duy trì đà tăng trưởng GDP, ta lại phải khai thác tài nguyên đổ vào nền kinh tế. Nhưng tài nguyên có hạn. Suy nghĩ cứ đào bới tài nguyên rồi đưa ra bãi rác rõ ràng là không thể tiếp tục được nữa".

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đề xuất xem xét xóa một phần các khoản nợ đọng cho các quốc gia đang phát triển, giúp họ giải phóng nguồn lực để tập trung vào dịch vụ công và chuyển đổi xanh.

Tranh luận về các mô hình phát triển

Thực tế cho thấy mặc dù có nhiều nỗ lực để giảm việc phụ thuộc vào việc lấy GDP làm thước đo trung tâm, hiện vẫn khó có thể tìm được mô hình thay thế hoàn toàn thước đo này.

Việc không đặt trọng tâm phát triển vào GDP được cho là giúp giảm trực tiếp áp lực lên hệ sinh thái, đồng thời có thể cải thiện một số khía cạnh chất lượng sống thông qua giao thông công cộng, nhà ở và môi trường trong lành hơn.

Tuy nhiên, giới kinh tế lo ngại việc thu hẹp quy mô sản xuất dễ gây ra suy thoái, mất việc làm và sụt giảm nguồn lực đầu tư cho công nghệ xanh. Ngoài ra, việc áp dụng mô hình này sao cho công bằng giữa nước giàu và nước nghèo cũng là bài toán khó.

Nhiều quốc gia hiện chọn giải pháp trung gian là "tách rời" - tức vừa duy trì tăng trưởng vừa giảm phát thải. Dù vậy, cách làm này vẫn chưa giải quyết triệt để tình trạng cạn kiệt tài nguyên.