Kỷ vật kể chuyện Đà Lạt xưa

Có những câu chuyện về một vùng đất không nằm trong sách vở, mà hiện diện trên những món đồ đã đi qua nhiều thế hệ. Một chiếc máy may, chiếc đồng hồ bỏ túi, bộ đồ bạc hay chiếc máy chiếu cũ có thể không còn giá trị sử dụng, nhưng lại mang theo dấu vết của một thời kỳ.

Tại không gian trưng bày "Đà Lạt miền ký ức", ở phường Xuân Hương - Đà Lạt, gần 1.000 hiện vật được đưa ra giới thiệu, mở ra một cách tiếp cận khác về Đà Lạt: nhìn lịch sử từ những vật dụng từng hiện diện trong đời sống.

Khi đồ vật trở thành chứng nhân

Bước vào không gian trưng bày, những món đồ tưởng như rời rạc lại tạo thành một lát cắt về đời sống Đà Lạt qua nhiều giai đoạn.

Hai chiếc máy trắc địa gợi lại công việc khảo sát địa hình trong những năm đầu hình thành đô thị. Những thiết bị từng được sử dụng để đo đạc giữa vùng đồi núi cho thấy phía sau những con đường, công trình là cả một quá trình lao động và kỹ thuật.

Một chiếc máy đánh chữ của Nha Địa dư Đà Lạt lại đưa câu chuyện sang một hướng khác. Theo nhà sưu tầm Nguyễn Văn Tuấn, chiếc máy được cứu lại sau một vụ hỏa hoạn. Một vật dụng tưởng như chỉ còn là đống sắt cũ, vậy mà khi được giữ lại, nó khiến người ta nhớ đến một thời những tài liệu, văn bản được tạo nên bằng từng nhịp gõ trên bàn phím cơ học.

Ở một góc khác của căn phòng là những chiếc máy hát đĩa dây cót. Có chiếc từng có giá tương đương một chiếc xe Honda, có món được mua bằng vàng. Những con số ấy cho thấy máy hát từng là một vật dụng xa xỉ, gắn với đời sống của một bộ phận cư dân có điều kiện ở Đà Lạt.

Nhưng đằng sau giá trị của một món đồ là câu chuyện về cách người ta từng thưởng thức âm nhạc: những buổi tối tiếng máy hát vang lên trong căn nhà, những giai điệu được nghe đi nghe lại giữa không khí se lạnh của cao nguyên.

Từ âm nhạc, những món đồ khác lại mở ra những lát cắt rất riêng của đời sống. Chiếc máy may quay tay gợi hình ảnh người thợ miệt mài bên từng đường kim; máy chiếu phim gia đình gợi những buổi tối cả nhà cùng ngồi trước màn chiếu khi truyền hình chưa phổ biến; chiếc đồng hồ bỏ túi, đèn dầu, đồ thủy tinh, đồ bạc… lại gắn với những sinh hoạt thường ngày của các gia đình nhiều thập niên trước.

Đặc biệt, bộ sưu tập hơn 5.000 món gốm sứ Pháp là một lát cắt rõ nét về sự giao lưu văn hóa từng diễn ra tại Đà Lạt. Nhiều sản phẩm đã hiện diện trong các biệt thự, dinh thự trên cao nguyên. Sau khoảng một thế kỷ, màu men, hoa văn và kỹ thuật chế tác vẫn được lưu giữ, cùng với những dấu vết về một lối sống từng hiện diện ở Đà Lạt.

Từ những sản phẩm được đưa từ bên ngoài vào, câu chuyện lại nối sang những sản phẩm được tạo ra ngay trên vùng đất này, như Gốm Thiên Thanh ra đời tại Đà Lạt từ năm 1938 cho thấy sự tiếp nhận kỹ thuật bên ngoài và quá trình hình thành những sản phẩm mang dấu ấn riêng. Vì thế, những món gốm không chỉ có giá trị ở tuổi đời hay vẻ đẹp của men, hoa văn, mà còn kể câu chuyện về sự gặp gỡ, tiếp nhận và biến đổi của văn hóa, kỹ thuật trong đời sống Đà Lạt.

Một Đà Lạt được "đọc vị" từ những món kỷ vật

Điều đáng chú ý của bộ sưu tập không nằm ở số lượng hiện vật, mà ở khả năng mỗi món đồ mở ra một câu chuyện.

Những chiếc đèn sưởi cầm tay từng được người dân mang theo khi đi rừng phản ánh điều kiện sinh hoạt của cư dân vùng cao nguyên. Những chiếc máy ảnh Đức đã hơn 100 năm tuổi ghi lại một thời kỳ mà nhiếp ảnh vẫn là thú chơi đắt đỏ. Những chiếc cúp thể thao gợi lại các giải đấu từng được tổ chức tại Đà Lạt và rộng hơn là những sinh hoạt cộng đồng của một đô thị đang hình thành.

Trong số đó có cả những chiếc kèn đồng từng được sử dụng trong lễ đón vua Bảo Đại, những nhạc cụ gắn với sinh hoạt âm nhạc và những vật dụng thuộc đời sống của các gia đình Đà Lạt nhiều thập niên trước.

Nhìn từ những hiện vật này, lịch sử của Đà Lạt hiện lên không chỉ bằng những dấu mốc lớn. Nó còn được tạo nên từ những điều rất đời thường như: cách người ta sưởi ấm, may mặc, nghe nhạc, xem phim, chụp ảnh, uống trà, sử dụng đồ dùng trong gia đình hay tổ chức những cuộc thi thể thao.

Ông Nguyễn Văn Tuấn, người bắt đầu sưu tầm các hiện vật về Đà Lạt từ năm 1992, cho biết tình yêu lịch sử khiến ông đặc biệt quan tâm đến những đồ vật có khả năng minh chứng cho một thời kỳ. Từ hai viên gạch cũ mua trên đường Hoàng Diệu với giá 2.000 đồng, bộ sưu tập dần được mở rộng qua nhiều năm. Ông nói: "Tôi chỉ mong gìn giữ giá trị quá khứ cho Đà Lạt".

Đằng sau câu nói ngắn ấy là hàng chục nghìn hiện vật được sưu tầm trong hơn 30 năm. Có những món đồ được tìm thấy ở cửa hàng đồ cũ, vựa đồng nát hoặc từ những gia đình không còn nhu cầu lưu giữ. Có món từng bị xem là đồ bỏ đi, nhưng khi đặt vào đúng bối cảnh, nó lại trở thành một mảnh ghép của ký ức đô thị.

Ông Tuấn kể, có lần đứng trước lựa chọn mua một chiếc xe Honda hay một món đồ cổ. Cuối cùng, ông chọn hiện vật và mang món đồ về nhà. Với ông, điều đáng giữ lại không chỉ là một món đồ cũ, mà là câu chuyện phía sau nó. Bởi mỗi hiện vật, dù là chiếc máy hát, máy ảnh hay một món gốm, đều có thể mở ra một lát cắt về cách con người từng sống, làm việc và giao tiếp với thế giới bên ngoài.

Nếu kiến trúc giúp nhận diện diện mạo một đô thị, thì những kỷ vật đời thường lại giúp người xem hình dung rõ hơn cách con người đã từng sống trong đô thị ấy. Đó cũng là lý do mà những món đồ không chỉ là vật dụng của một thời, mà còn giữ lại những câu chuyện đời thường đã góp phần làm nên ký ức Đà Lạt.

Gần 1.000 hiện vật đang được giới thiệu tại "Đà Lạt miền ký ức" chỉ là một phần trong bộ sưu tập lớn. Nhưng từ những món đồ ấy, một Đà Lạt của nhiều thập niên trước có thêm một cách để hiện diện trong đời sống hôm nay: không phải qua những câu chuyện được kể lại, mà qua chính những vật chứng còn ở lại với thời gian.