Lai Châu dựng “lá chắn số” giữ rừng xanh

“Mắt thần” công nghệ giữa đại ngàn

Trước đây, công tác quản lý rừng ở Lai Châu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sức người. Những chuyến tuần tra kéo dài qua nhiều ngày, vượt núi, băng suối không chỉ vất vả mà còn tiềm ẩn nguy cơ bỏ sót các điểm cháy nhỏ. Khi phát hiện, đám cháy có khi đã lan rộng, gây thiệt hại lớn.

Xác định ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai đồng bộ các hệ thống, phần mềm như FRMS, FRMS Mobile, các phần mềm GIS (QGIS, MapInfo, Google Earth); khai thác dữ liệu ảnh vệ tinh, sử dụng thiết bị GPS, máy bay không người lái (UAV) và phần mềm xử lý ảnh UAV phục vụ theo dõi, cập nhật diễn biến rừng, phát hiện sớm nguy cơ cháy rừng và biến động rừng.

Năm 2025 ở Nông nghiệp và Môi trường đã đầu tư xây dựng hệ thống phát hiện sớm cháy rừng, cảnh báo cháy rừng, trạm quan trắc và hệ thống WebGIS chuyên dùng. Hệ thống tích hợp các công nghệ hiện đại như camera AI, viễn thám, trạm khí tượng tự động, Google Earth, và ứng dụng di động, phục vụ giám sát, phát hiện sớm cháy rừng, mất rừng và hỗ trợ chỉ đạo điều hành.

Cùng với đầu tư phòng giám sát với màn hình lớn, thiết bị cấu hình cao, hệ thống máy chủ phục vụ xử lý, lưu trữ dữ liệu. Lắp đặt 07 camera AI (quang học và nhiệt) giám sát 24/7, bao phủ khoảng 79.128 ha (8,72% diện tích tự nhiên toàn tỉnh); đầu tư 01 trạm khí tượng tự động phục vụ theo dõi, dự báo cấp cháy rừng.

Hệ thống gồm các hợp phần chính: Giám sát cháy rừng bằng camera AI, tự động phát hiện khói, lửa, gửi cảnh báo qua email, SMS, Zalo; Giám sát diện rộng bằng ảnh vệ tinh (cập nhật 04 lần/ngày); Dự báo cấp cháy rừng, phân vùng trọng điểm cháy; Phát hiện mất rừng bằng công nghệ Google Earth; Số hóa, quản lý dữ liệu lâm nghiệp; Ứng dụng FMS Mobile hỗ trợ đo đạc, khoanh vẽ, xác minh thực địa, báo cáo cháy rừng và đồng bộ dữ liệu.

Sự xuất hiện của công nghệ số đã thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận. Hệ thống phần mềm quản lý rừng kết hợp bản đồ số, dữ liệu viễn thám và ảnh vệ tinh giúp cập nhật liên tục diễn biến tài nguyên rừng. Những khu vực có nguy cơ cao được cảnh báo sớm, cho phép lực lượng chức năng chủ động phương án ứng phó.

Đặc biệt, thiết bị bay không người lái (drone) và hệ thống camera giám sát được triển khai tại nhiều khu vực trọng điểm. Từ trên cao, drone có thể quét nhanh những cánh rừng rộng lớn, phát hiện khói hoặc dấu hiệu bất thường chỉ trong thời gian ngắn. Trong khi đó, camera cố định hoạt động 24/7 như những “mắt thần” canh giữ rừng.

Ông Phạm Trung Tình, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lai Châu chia sẻ, việc ứng dụng công nghệ giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát hiện cháy. “Có những điểm khói nhỏ trước đây khó nhận biết thì nay hệ thống đã cảnh báo ngay từ đầu, giúp chúng tôi xử lý kịp thời, không để cháy lan rộng,” anh nói.

Kết nối số – lan tỏa trách nhiệm cộng đồng

Không chỉ dừng ở việc giám sát, Lai Châu còn xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối lực lượng kiểm lâm với chính quyền địa phương và người dân. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc xã hội hóa công tác bảo vệ rừng.

Thông qua các ứng dụng di động, người dân có thể gửi thông tin, hình ảnh về các hành vi xâm hại rừng hoặc dấu hiệu cháy rừng. Những phản ánh này được tiếp nhận và xử lý nhanh chóng, tạo thành mạng lưới giám sát rộng khắp.

Ở nhiều bản làng, người dân giờ đây không chỉ là “người giữ rừng” theo truyền thống mà còn trở thành “cộng tác viên số”. Họ được hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh để báo tin, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng ngay từ cơ sở.

Chính quyền địa phương cũng dễ dàng theo dõi tình hình, điều phối lực lượng khi có sự cố xảy ra. Sự kết nối đồng bộ này giúp giảm thiểu độ trễ trong xử lý, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng trong việc gìn giữ tài nguyên rừng.

Một trong những thay đổi rõ nét nhất mà chuyển đổi số mang lại là sự chuyển dịch từ tư duy “chữa cháy” sang “phòng cháy”. Dựa trên dữ liệu thu thập được, các cơ quan chức năng có thể phân tích, đánh giá nguy cơ cháy rừng theo từng thời điểm, từng khu vực.

Những vùng có nguy cơ cao được khoanh vùng, tăng cường giám sát và chuẩn bị phương án ứng phó từ sớm. Nhờ đó, nhiều vụ cháy đã được ngăn chặn ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế tối đa thiệt hại.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đối mặt không ít khó khăn. Hạ tầng công nghệ tại các vùng sâu, vùng xa còn hạn chế; trình độ sử dụng thiết bị của một bộ phận cán bộ và người dân chưa đồng đều. Đòi hỏi đặt ra là phải tiếp tục đầu tư, đào tạo và hoàn thiện hệ thống để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả.

Giữ màu xanh bằng công nghệ

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, nguy cơ cháy rừng luôn hiện hữu, việc Lai Châu mạnh dạn ứng dụng công nghệ số được xem là hướng đi tất yếu. Những “lá chắn số” đang dần hình thành, giúp bảo vệ rừng một cách hiệu quả và bền vững hơn.

Trao đổi với phóng viên Thời báo VTV, ông Nguyễn Thành Đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu cho biết: Toàn tỉnh có 501.107,91ha rừng. Riêng diện tích rừng phòng hộ và rừng đặc dụng chiếm tới hơn 53% tổng diện tích. Để nâng cao hiệu quả quản lý bảo vệ rừng trong thời gian tới, cần tập trung một số giải pháp: Tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến về vai trò và hiệu quả mang lại của việc ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong công tác quản lý bảo vệ rừng tới cán bộ, đảng viên trong toàn lực lượng; nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy, mạnh dạn tiếp cận và triển khai áp dụng các giải pháp công nghệ vào thực tiễn công tác quản lý bảo vệ rừng;

Tăng cường ứng dụng các phần mềm GIS như: FRMS, QGIS, MapInfo, Google Earth, FMS Mobile trong quản lý cơ sở dữ liệu tài nguyên rừng, khai thác sử dụng hệ thống ảnh vệ tinh (Sentinel, Planet…) để giám sát diễn biến rừng, phát hiện sớm các khu vực bị mất rừng, suy thoái rừng; tăng cường khai thác dữ liệu thuộc hệ thống phát hiện sớm cháy rừng để kịp thời thông báo tới UBND các xã, phường, các đơn vị chủ rừng để triển khai các biện pháp phòng ngừa, giảm tối đa thiệt hại do cháy rừng gây ra; sử dụng các thiết bị bay (Flycam) để chỉ đạo, chỉ huy chữa cháy rừng; kiểm tra hiện trường tại các khu vực có nguy cơ biến động rừng nhất là tại các khu vực rừng khó tiếp cận để kịp thời phát hiện phá rừng, cháy rừng, nâng cao hiệu quả công tác quản lý bảo vệ rừng;

Tiếp tục quan tâm, bố trí kinh phí để đầu tư mua sắm, nâng cấp và hoàn thiện các phân hệ thuộc hệ thống cảnh báo cháy rừng, tích hợp các chức năng theo dõi, giám sát cháy rừng, cảnh báo xâm nhập trái phép, hỗ trợ chỉ huy chữa cháy rừng và giám sát diễn biến rừng theo thời gian thực thông qua kết nối với hệ thống ảnh vệ tinh, camera và thiết bị ngoại vi, ảnh Sentinel-2 (độ phân giải cao), đồng thời cung cấp dữ liệu cho một số ngành liên quan trong công tác bảo đảm an ninh biên giới, an ninh trật tự tại địa bàn; giúp cung cấp các công cụ trực quan hóa bản đồ, báo cáo, thống kê và chia sẻ dữ liệu cho nhiều nhóm người dùng; chuyển đổi dữ liệu hiện trạng rừng sang mô hình CSDL GIS tập trung, nhiều người dùng. Đồng thời đầu tư bổ sung hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin, máy tính chuyên dụng, phát triển ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số trong quản lý, giám sát tài nguyên rừng và PCCCR.

Cùng với đó đẩy mạnh đào tạo nhân lực có kỹ năng về công nghệ số; thường xuyên cử công chức tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn nghiệp vụ về ứng dụng công nghệ số để sử dụng thành thạo các phần mềm, thiết bị được trang bị để nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ quản lý bảo vệ rừng và PCCCR.

Câu chuyện chuyển đổi số trong công tác quản lý bảo vệ rừng, phòng chống cháy rừng của Lai Châu không chỉ là nỗ lực của một địa phương, mà còn mở ra kinh nghiệm quý cho nhiều tỉnh miền núi khác. Khi công nghệ được đặt đúng chỗ, những cánh rừng xanh sẽ không chỉ được gìn giữ hôm nay, mà còn được bảo vệ cho các thế hệ mai sau.