Làm nội dung số kiếm tiền: đừng xây nhà trên đất người khác

Ảnh minh hoạ: Phạm Bằng VTV Times

Vi phạm bản quyền số có thể đi tù

Ngày 15/5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đồng loạt khởi tố 5 vụ án hình sự về tội "Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan" theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, với 7 bị can bị khởi tố. Các đơn vị bị điều tra gồm Công ty BH Media, Lululola Entertainment, nhóm 1900 Group, Công ty Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời của ca sĩ Quang Lập. Đây không phải vụ tranh chấp dân sự thông thường, đây là vụ án hình sự.

Điều khiến dư luận chú ý là các đơn vị bị khởi tố đều không phải những kẻ làm ăn chui lủi. BH Media là công ty phân phối nội dung số lớn, từng đi "claim" bản quyền người khác trên YouTube. Lululola là thương hiệu liveshow đình đám, trong đó có video đạt 40 triệu lượt xem. Mây Sài Gòn là thương hiệu biểu diễn quen thuộc xuất phát từ Đà Lạt. Tất cả đều có doanh nghiệp đứng sau, có đội ngũ chuyên nghiệp, có hệ thống vận hành bài bản.

Nhưng tất cả, theo cáo buộc của cơ quan điều tra, đều đang xây dựng đế chế kinh doanh trên tài sản của người khác.

Việc khởi tố được thực hiện trên cơ sở Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ, yêu cầu "tập trung đấu tranh, ngăn chặn, xử lý nghiêm hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ." Chỉ 10 ngày sau công điện đã có 5 vụ án được khởi tố. Cho thấy sự quyết liệt của các cơ quan thực thi pháp luật.

Bộ Công an đề nghị các đơn vị, cá nhân có hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ chủ động chấm dứt sai phạm, kê khai, khắc phục hậu quả và làm việc với cơ quan chức năng để được hưởng chính sách khoan hồng.

Nghĩa là theo nhận định của nhiều chuyên gia, các vụ án sẽ không chỉ dừng ở đây, một số đơn vị, cá nhân vi phạm khác rất có thể sẽ bị tiếp tục xử lý.

Ranh giới hình sự nằm ở đâu?

Thạc sĩ - Luật sư Đồng Văn Vương, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, phân tích: Điều 225 Bộ luật Hình sự không phải quy định mới. Cái mới là việc thực thi đang bước sang giai đoạn quyết liệt hơn, đặc biệt khi nội dung số có thể tạo ra dòng tiền rất lớn từ YouTube, TikTok, Facebook và các nền tảng trực tuyến.

Theo luật sư Vương, để xử lý hình sự theo Điều 225, cơ quan tố tụng phải chứng minh đủ bốn yếu tố: có quyền tác giả, quyền liên quan bị xâm phạm; có hành vi sao chép hoặc phân phối đến công chúng mà không được phép; có chủ thể thực hiện — cá nhân hoặc pháp nhân thương mại; và có lỗi cố ý.

Ngưỡng hình sự được pháp luật xác định rõ: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại từ 100 triệu đồng, hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100 triệu đồng trở lên. Nếu có tổ chức, phạm tội nhiều lần, thu lợi từ 300 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên — khung xử lý nặng hơn được áp dụng.

Nhưng điều nguy hiểm hơn, theo luật sư Vương, là yếu tố "cố ý" trong môi trường số có thể được chứng minh rất cụ thể: lịch sử bật kiếm tiền, doanh thu YouTube, dữ liệu Content ID, hợp đồng quảng cáo, sao kê tài khoản nhận tiền, lịch sử khiếu nại bản quyền và quá trình tiếp tục khai thác sau khi đã có cảnh báo.

"Ghi nguồn không phải là xin phép. Cover không phải là miễn trừ trách nhiệm. Một video dùng nhạc trái phép có thể bị gỡ, nhưng một hệ thống kênh dùng nhạc không phép để kiếm tiền có thể trở thành hồ sơ hình sự," luật sư Vương cho biết.

Cảnh báo cho hàng triệu người làm nội dung

Theo các chuyên gia, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, phân biệt rõ quyền nhân thân và quyền tài sản. Ghi tên tác giả, ca sĩ là tôn trọng quyền nhân thân - tức là thừa nhận ai là người sáng tạo ra tác phẩm. Nhưng nếu muốn dùng bài hát, bản ghi, clip biểu diễn để đăng YouTube, TikTok, Facebook, bật quảng cáo hoặc thu tiền tài trợ, đó là khai thác quyền tài sản - và phải được chủ sở hữu cho phép, phải trả tiền bản quyền nếu có thỏa thuận.

Các hành vi rủi ro cao mà hàng triệu creator đang thực hiện hàng ngày gồm: cover ca khúc rồi đăng YouTube bật kiếm tiền; dùng nhạc nền trong video bán hàng, livestream, vlog; cắt clip liveshow, chương trình truyền hình rồi đăng lại; reup bản ghi âm, bản ghi hình; xây nhiều kênh chuyên khai thác nhạc và clip biểu diễn của người khác.

Ông Nguyễn Lê Tân, Giám đốc Trung tâm Truyền thông số VTC Media, dẫn câu chuyện từ thị trường châu Âu: một tờ báo bị kiện vì sử dụng ảnh vi phạm bản quyền từ 10 năm trước, trong khi chủ sở hữu biết từ ngày đầu nhưng âm thầm theo dõi, chờ đúng 10 năm mới khởi kiện để tính phí theo toàn bộ thời gian sử dụng trái phép. "Khi luật pháp được thực thi một cách triệt để và sòng phẳng, những câu chuyện như thế này sẽ không còn lạ," ông Tân nhận định.

Theo ông Tân, vi phạm bản quyền đang tạo ra vòng lặp độc hại cho toàn ngành nội dung số: thiếu kinh phí tái đầu tư dẫn đến giảm chất lượng, khi chất lượng giảm, khán giả lại tìm đến nội dung lậu miễn phí. Ông dẫn số liệu từ cơ quan quản lý: trong 100 đồng tiền thu từ hành vi gian lận trên một nền tảng video lớn toàn cầu, có tới 55 đồng liên quan người dùng từ thị trường Việt Nam.

Báo chí và tin tức cũng không nằm ngoài xu hướng. Một thực tế phổ biến trong ngành truyền thông số Việt Nam là tình trạng lấy lại nội dung của nhau - từ bài viết, ảnh, đồ họa, đến video phóng sự.

Nhưng khi cơ quan thực thi chuyển sang mô hình chủ động rà soát theo chuyên đề, không ai có thể chắc chắn mình nằm ngoài tầm quét. Bài ảnh, đồ họa thông tin, video clip phóng sự đều là tài sản trí tuệ được bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Ngày nay với công nghệ quét, các dữ liệu máy chủ, mọi thứ trở nên rất rõ ràng.

Tuy nhiên theo các chuyên gia, ngay cả khi có thỏa thuận hoặc xin phép đầy đủ, Google và các nền tảng dữ liệu đều vận hành bằng logic ưu tiên nội dung gốc. Thuật toán của Google sẽ trừng phạt nội dung trùng lặp (duplicate content), không được ưu tiên hiển thị. Trong khi với các đơn vị làm nội dung, traffic là yếu tố sống còn.

Nói cách khác, vi phạm bản quyền về nội dung, không chỉ là "không tự đứng trên đôi chân của mình", mà còn là "cầm đá tự đập vào chân", vì hoặc là rủi ro pháp lý, hoặc là thuật toán sẽ làm điều pháp luật chưa kịp làm. Trong thế giới số, nội dung gốc không còn là lợi thế cạnh tranh mà là điều kiện để tồn tại.

Nếu đang vi phạm — cần làm gì ngay?

Bộ Công an đề nghị các đơn vị, cá nhân có hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ chủ động chấm dứt sai phạm, kê khai, khắc phục hậu quả và làm việc với cơ quan chức năng để được hưởng chính sách khoan hồng.

Luật sư Đồng Văn Vương lưu ý: "khoan hồng" không có nghĩa là thoát trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, việc tự nguyện dừng sai phạm, khai báo trung thực, bồi thường và hợp tác là căn cứ quan trọng để được xem xét giảm nhẹ theo Điều 51 và Điều 84 Bộ luật Hình sự.

Điều tuyệt đối không nên làm, theo luật sư Vương: xóa dữ liệu, xóa video hàng loạt để che giấu, chuyển tiền sang tài khoản khác, thay đổi quyền quản trị kênh, hoặc tiếp tục khai thác sau khi đã biết có tranh chấp. Những hành vi này có thể khiến vụ việc bị đánh giá nghiêm trọng hơn.

Với doanh nghiệp, việc khắc phục không thể chỉ dừng ở "gỡ vài video." Cần kiểm toán toàn bộ kho nội dung, phân loại rõ nội dung có quyền hợp pháp và nội dung chưa có căn cứ sử dụng, thống kê doanh thu đã thu từ nội dung có nguy cơ vi phạm, và chủ động bồi thường cho chủ thể quyền.

"Với cá nhân, khoan hồng bắt đầu từ việc dừng sai phạm, khai thật, bồi thường thật. Với doanh nghiệp, nếu pháp nhân là nơi tổ chức, hưởng lợi từ hành vi xâm phạm bản quyền, thì pháp nhân cũng có thể bị xử lý hình sự chứ không thể đẩy hết trách nhiệm cho một vài cá nhân kỹ thuật," luật sư Vương kết luận.

Làm nội dung số mà vi phạm bản quyền, không khác gì đi xây nhà trên đất người khác. Và trong bối cảnh hiện nay, chủ nhà có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.