Làn sóng FDI thế hệ mới: Từ trải thảm đỏ đến xây tổ đại bàng

Thời gian qua, bất chấp bức tranh xám màu của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trên quy mô toàn cầu, Việt Nam vẫn duy trì được một nhịp độ tăng trưởng đáng kinh ngạc, khẳng định vị thế là một trong những điểm đến an toàn và hấp dẫn nhất khu vực. Theo thống kê mới nhất cho thấy, tổng vốn FDI đăng ký vào nước ta trong giai đoạn 2021 - 2025 duy trì ổn định ở mức từ 27 - 38 tỷ USD mỗi năm, đặc biệt năm 2025 đã đánh dấu một cột mốc lịch sử khi vốn đăng ký chạm mức 38,4 tỷ USD.

Con số thực sự gây ấn tượng mạnh với các chuyên gia kinh tế chính là vốn thực hiện, phản ánh thực chất cam kết của nhà đầu tư. Năm 2025, giải ngân FDI đạt khoảng 27,6 tỷ USD, tăng 9% so với năm trước và thiết lập kỷ lục cao nhất trong vòng nửa thập kỷ qua. Theo phân tích của TS. Đặng Thảo Quyên (Đại học RMIT Việt Nam), khi một doanh nghiệp quyết định xuống tiền giải ngân giữa lúc hoàn cảnh thế giới bất định, điều đó có nghĩa là họ đã nhìn thấy tiềm năng sinh lời thực chất và sự ổn định dài hạn tại thị trường Việt Nam. Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Bá Hùng, Chuyên gia Kinh tế trưởng của ADB tại Việt Nam nhận định rằng, vốn thực hiện chính là dòng máu trực tiếp nuôi dưỡng tăng trưởng kinh tế, đồng thời việc duy trì tỷ lệ giải ngân cao cho thấy môi trường kinh doanh trong nước có độ bền bỉ và sức đề kháng rất tốt trước các cú sốc bên ngoài.

Các dự án tỷ đô

Nhìn vào cơ cấu dòng vốn những năm gần đây, có thể thấy một sự thay đổi rõ rệt trong khẩu vị của các nhà đầu tư khi Việt Nam đang dần thoát khỏi cái bóng của một công xưởng gia công để trở thành một trung tâm chế biến, chế tạo công nghệ cao của thế giới. 

Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo hiện chiếm hơn 70% tổng vốn đăng ký trong những tháng đầu năm 2026 với cấu trúc ngành nghề đã thay đổi hoàn toàn. Thay vì các dự án dệt may hay lắp ráp đơn giản, làn sóng FDI mới tập trung mạnh mẽ vào các ngành công nghiệp tương lai như bán dẫn, linh kiện điện tử và năng lượng xanh. 

Những siêu dự án tỷ đô bắt đầu xuất hiện dày đặc hơn, điển hình là dự án sản xuất bảng mạch FCBGA trị giá 1,2 tỷ USD tại Thái Nguyên hay dự án điện khí LNG quy mô 2,2 tỷ USD tại Nghệ An, cùng hàng loạt các trung tâm dữ liệu hiện đại phục vụ nền kinh tế số.

Bên cạnh việc xây dựng các nhà máy mới, một điểm mới đầy thú vị là sự bùng nổ của hoạt động góp vốn và mua cổ phần (M&A) với giá trị tăng vọt 54,8% chỉ tính riêng trong năm 2025. Xu hướng đầu tư chiều sâu này phản ánh chiến lược của các tập đoàn đa quốc gia trong việc bám rễ sâu hơn vào thị trường nội địa bằng cách hợp tác hay sáp nhập các doanh nghiệp trong nước nhằm tận dụng mạng lưới sẵn có. Bước sang năm 2026, dù các định chế quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB) và ADB cảnh báo về áp lực lãi suất cao, Việt Nam vẫn là điểm sáng khó bỏ qua với dòng vốn FDI đăng ký đạt 15,2 tỷ USD ngay trong quý đầu năm. Sức hút này đến từ ba thỏi nam châm chính bao gồm sự ổn định chính trị vĩ mô, mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng khắp giúp tiếp cận các thị trường khó tính như EU hay Mỹ, và đặc biệt là chiến lược "Trung Quốc + 1" đang thúc đẩy các dòng vốn lớn rời khỏi các trung tâm truyền thống để tìm đến Việt Nam như một lựa chọn thay thế tối ưu.

Từ trải thảm đỏ đến xây tổ đại bàng

Dù kết quả đạt được rất khả quan, nhưng để duy trì vị thế cạnh tranh trong kỷ nguyên mới, quốc gia không thể chỉ dựa vào những lợi thế sẵn có như nhân công giá rẻ. TS. Nguyễn Quốc Việt (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh quan điểm sâu sắc về việc cần chuyển dịch từ tư duy trải thảm đỏ bằng ưu đãi thuế sang xây tổ bằng thể chế và hạ tầng. Ưu đãi tài chính có thể thu hút vốn nhanh chóng nhưng chỉ có một hệ sinh thái thể chế vững mạnh và hạ tầng hiện đại mới đủ sức giữ chân những đại bàng công nghệ ở lại lâu dài. Để trở thành một cứ điểm chiến lược thực sự, Việt Nam đang tập trung vào ba trụ cột của FDI thế hệ mới, bắt đầu bằng việc nâng cấp hạ tầng chiến lược bao gồm cả hạ tầng số 5G, cáp quang biển và đặc biệt là năng lượng xanh để đáp ứng tiêu chuẩn Net Zero khắt khe của các tập đoàn toàn cầu.

Trụ cột quan trọng thứ hai là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, bởi đây đang được coi là điểm nghẽn lớn nhất trong việc tiếp nhận các dự án bán dẫn hay trí tuệ nhân tạo (AI) vốn đòi hỏi hàng ngàn kỹ sư trình độ cao thay vì công nhân phổ thông. Song song đó, việc xây dựng một thể chế tin cậy với môi trường pháp lý minh bạch, có tính dự báo cao và tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế là yếu tố then chốt để giảm thiểu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. 

Theo các chuyên gia kinh tế, việc khu vực FDI chiếm tới hơn 70% kim ngạch xuất khẩu cho thấy đây là động lực tăng trưởng quan trọng, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn phải là sự lan tỏa kỹ thuật và quản trị. Dòng vốn FDI chất lượng cao sẽ đóng vai trò là mồi lửa để doanh nghiệp trong nước học hỏi, vươn lên và cùng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Việt Nam đã và đang trở thành một đối tác chiến lược không thể thiếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Với định hướng chọn lọc có chất lượng, ưu tiên kinh tế xanh và chuyển đổi số, Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để bứt phá mạnh mẽ. Nếu các cải cách về thể chế và hạ tầng được thực hiện quyết liệt như lộ trình hiện tại, việc Việt Nam trở thành một trung tâm công nghệ của khu vực sẽ không còn là mục tiêu xa vời mà là một thực tế hiển hiện trong tương lai gần. Một kỷ nguyên FDI mới đã chính thức bắt đầu, đánh dấu sự chuyển mình từ số lượng sang chất lượng, từ thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ và phát triển bền vững./.