Làng cổ Bắc Biên – nơi gìn giữ "hồn cốt" văn hóa nghìn năm bên dòng sông Hồng

Nghìn năm lịch sử bên dòng phù sa

Chiều muộn, ánh nắng lấp loáng phản chiếu từ sông Hồng rọi quanh những lối ngõ nhỏ dẫn vào đình Phúc Xá (làng Bắc Biên, phường Bồ Đề, TP. Hà Nội). Ngoài bãi bồi ven sông, những luống rau xanh vẫn trải dài trên nền phù sa đỏ nặng — thứ phù sa đã nuôi lớn biết bao thế hệ cư dân nơi đây qua hàng nghìn năm mưa lũ và biến động.

Người Bắc Biên vẫn quen gọi sông Hồng là "sông mẹ". Với họ, con sông ấy chưa bao giờ chỉ là một dòng chảy địa lý. Đó là ký ức, là số phận của một cộng đồng cư dân đặc biệt bậc nhất Thăng Long xưa, những con người đã nhiều lần mất đi tất cả rồi lại dựng lại cuộc sống từ hai bàn tay trắng.

Theo các thư tịch cổ, văn bia cùng ngọc phả hiện còn lưu giữ trong đình Phúc Xá, cội nguồn của Bắc Biên hôm nay chính là làng An Xá xưa, vùng đất nằm gần khu vực chùa Một Cột hiện nay.

Mùa thu năm Canh Tuất 1010, khi vua Lý Thái Tổ quyết định dời đô từ Hoa Lư ra Đại La rồi đổi tên thành Thăng Long, cư dân An Xá đã tự nguyện nhường toàn bộ đất đai, ruộng vườn cùng nhà cửa để triều đình xây dựng kinh thành.

Họ gồng gánh nhau ra vùng bãi ven sông Hồng khai hoang dựng làng mới giữa lau sậy cùng nước lũ. Ít ai nghĩ rằng cuộc thiên di ấy lại mở đầu cho hành trình hơn nghìn năm bám sông giữ đất của cư dân Bắc Biên.

Sống ngoài đê đồng nghĩa sống cùng mỗi mùa lũ lên. Qua nhiều thế kỷ, nhà cửa liên tục phải dịch chuyển theo mép nước. Chứng kiến cảnh dân làng kiên cường thích nghi, vua đổi tên làng thành Cơ Xá (với ý nghĩa cơ động, linh hoạt).

Đến thời Nguyễn, làng chính thức mang tên Phúc Xá như một lời cầu mong bình yên. Sau những trận sạt lở lớn, cư dân tiếp tục vượt sông sang bờ Bắc dựng đình, lập chùa rồi đổi tên làng thành Bắc Biên như ngày nay.

Cụ Nguyễn Văn Chính - một cao niên địa phương cho biết: "Nếu tính cả thế hệ con cháu hiện tại, dòng họ đã bám rễ ở mảnh đất này tới đời thứ 15, 16. Tên gọi Phúc Xá xuất hiện từ khoảng đầu thế kỷ 20 (năm 1914 - dưới triều Nguyễn) và được sử dụng cho đến ngày nay".

Trong lớp trầm tích lịch sử, giá trị cốt lõi đầu tiên nằm ở việc Bắc Biên chính là quê hương bản quán của Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt (1019–1105). Trong lịch sử dân tộc, vị danh tướng lẫy lừng triều Lý này cùng với những vĩ nhân như Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung... trở thành biểu tượng sáng ngời cho tinh thần bất khuất, lòng yêu nước và tài thao lược quân sự

Người ta nhớ đến ông với chiến lược "tiên phát chế nhân" thần tốc năm 1075 khi chủ động mang quân sang đánh phá các căn cứ hiểm yếu của nhà Tống (Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu) để tiêu hao sinh lực địch và phá vỡ âm mưu xâm lược Đại Việt; phòng tuyến bẻ gãy ý chí xâm lược của quân Tống trên sông Như Nguyệt năm 1077, và đặc biệt là bài thơ "Nam quốc sơn hà" – được xem bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc.

Điều đặc biệt là đình Bắc Biên không phải nơi thờ vọng mà chính là không gian thờ tự ngay tại nơi ông sinh trưởng. Đây là một trong số rất ít địa điểm còn xác định trực tiếp được gốc tích danh nhân triều Lý cho tới hôm nay.

Trong đình hiện lưu giữ hai tấm bia thời Nguyễn, bảy đạo sắc phong cổ, tám đôi câu đối ca ngợi công tích cùng pho tượng đồng tương đương kích thước người thật vô cùng tinh xảo.

"Ngày nay, đình không chỉ là không gian tâm linh mà còn là điểm tựa văn hóa .Mỗi năm, đình đón tiếp hàng nghìn học sinh, đoàn viên thanh niên đến tham quan, làm lễ ra quân và học tập về truyền thống giữ nước", cụ Nguyễn Văn Chính chia sẻ.

Không xa đình là chùa Bắc Biên (tên cổ là An Xá tự). Đầu năm 2026, chiếc chuông đồng cổ An Xá tại đây đã chính thức được công nhận là Bảo vật Quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg.

Giá trị văn hóa độc đáo đất Thăng Long xưa

Lớp giá trị độc bản thứ hai của làng cổ Bắc Biên nằm ở cấu trúc tín ngưỡng dân gian hiếm hoi còn tồn tại khá nguyên vẹn. Sự hiện diện của các di tích quanh làng không phải ngẫu nhiên, mà là một hệ thống được sắp đặt có chủ ý theo vũ trụ quan của người Việt cổ.

Nơi đây hình thành một trục tọa độ tâm linh hoàn chỉnh đại diện cho Thiên – Địa – Nhân và Sơn – Thủy – Nhân Văn: Đền Mẫu Thoải nằm sát dòng sông Hồng, thờ Mẫu cai quản sông nước (Thủy). Đền Rừng thờ Mẫu Thượng Ngàn, đại diện cho yếu tố sơn lâm (Sơn). Đình làng là nơi thờ vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt, đại diện cho "nhân kiệt", đồng thời là vị Thành hoàng bảo trợ cộng đồng.

Cấu trúc này phản ánh đầy đủ tâm thức văn hóa của cư dân vùng đồng bằng sông Hồng suốt nhiều thế kỷ. Đặc biệt, đền Mẫu Thoải Bắc Biên được xem là một trong số rất ít đền Mẫu "nguyên vị" còn lại tại Hà Nội - là nơi thờ thần sông nước được đặt ngay bên chính dòng sông được phụng thờ. Trong bối cảnh tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, giá trị của quần thể tâm linh này càng trở nên ý nghĩa.

Giữa nhịp đô thị hóa nhanh chóng của Hà Nội hôm nay, làng cổ Bắc Biên vẫn giữ được gần như nguyên vẹn cấu trúc của một làng ven sông truyền thống. Vẫn còn những con ngõ nhỏ quanh co dẫn ra bãi bồi, cây cổ thụ đứng lặng trước sân đình. Chính cảnh quan "làng trong sông" độc đáo này được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá là hiếm có.

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử với bao thăng trầm và biến động của thời cuộc, làng cổ Bắc Biên vẫn lưu giữ những báu vật vô giá của mảnh đất Thăng Long xưa. Giữa tiếng chuông chùa ngân lên trong chiều muộn hòa cùng tiếng sóng vỗ bãi bồi, người ta hiểu rằng Bắc Biên chính là ký ức sống của mành đất Thăng Long nghìn năm văn hiến còn vẹn nguyên bên dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa.