Lãng phí tàng hình: Thất thoát năng lượng trong các khu công nghiệp trọng điểm

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa theo hướng xanh và bền vững, bài toán sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đang trở thành một trong những "nút thắt" quan trọng của nền kinh tế – đặc biệt trong các khu công nghiệp (KCN), nơi tiêu thụ năng lượng lớn nhất cả nước.

Thống kê cho thấy, thất thoát năng lượng trong các KCN không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà thực sự là lãng phí kinh tế tàng hình, âm thầm bào mòn lợi nhuận, làm gia tăng phát thải và làm suy yếu năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Khi một dây chuyền tiêu tốn điện, gas hay than nhiều hơn mức cần thiết, phần năng lượng ấy không biến mất – nó được trả bằng chi phí, bằng tài nguyên và bằng sức ép lên môi trường.

Thực trạng: Lãng phí năng lượng – khoản chi vô hình trong sản xuất

Hiện cả nước có hơn 380 khu công nghiệp và khoảng 700 cụm công nghiệp đang hoạt động, tập trung chủ yếu tại vùng Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Hồng và Duyên hải miền Trung. Đây là những "điểm nóng" tiêu thụ năng lượng, đặc biệt trong các ngành thâm dụng như thép, xi măng, hóa chất, dệt may, chế biến thực phẩm – nơi hệ thống thiết bị thường cũ, hiệu suất thấp và ít được kiểm soát chặt chẽ.

Một khảo sát tại KCN Biên Hòa II (Đồng Nai) cho thấy, với đặc thù tiêu thụ năng lượng lớn và tập trung, các khu công nghiệp chính là "mặt trận trọng điểm" trong chiến lược năng lượng quốc gia. Khi doanh nghiệp chuyển từ tư duy "tiêu thụ" sang "quản trị năng lượng", mỗi kWh tiết kiệm được đều trở thành một đồng lợi nhuận hữu hình.

Ngày 29/3/2025, Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã khảo sát tại Đồng Nai về tình hình thực hiện các giải pháp tiết kiệm năng lượng. Tại Công ty CP ICD Tân Cảng – Long Bình, trung bình mỗi năm doanh nghiệp sử dụng 13–15 triệu kWh điện. Năm 2024, doanh nghiệp tiết kiệm được 176,8 nghìn kWh, đạt tỷ lệ hơn 2,1%, và đặt mục tiêu duy trì hoặc vượt con số này trong năm 2025.

Doanh nghiệp này đang triển khai nhiều giải pháp như tuyên truyền nâng cao ý thức tiết kiệm điện, thay đèn huỳnh quang bằng LED, bảo trì thiết bị thường xuyên và lắp đặt điện mặt trời trên mái nhà xưởng. Tại Công ty TNHH Saitex International Đồng Nai (KCN Amata), hệ thống pin năng lượng mặt trời đã được đầu tư để phục vụ sản xuất, song hiện mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu do hạn chế diện tích mái nhà.

Theo Đoàn công tác của Quốc hội, các mô hình như vậy cần được nhân rộng, bởi tiết kiệm năng lượng không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí và tăng hiệu quả sản xuất, mà còn góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và bảo vệ môi trường.

Theo các chuyên gia năng lượng, những nguyên nhân chủ yếu gây thất thoát năng lượng tại các KCN gồm: thiết bị, máy móc, dây chuyền công nghiệp cũ, hiệu suất thấp nhưng chưa được nâng cấp; hệ thống giám sát, đo đếm, kiểm soát năng lượng còn thiếu hoặc vận hành lỏng lẻo; và quản lý năng lượng chưa được đặt thành ưu tiên.

Nhiều doanh nghiệp vẫn coi chi phí năng lượng là "đương nhiên phải trả", chưa thấy được rằng năng lượng tiết kiệm chính là lợi nhuận sinh ra. Bên cạnh đó, hạn chế về vốn đầu tư ban đầu, thiếu tiếp cận tín dụng xanh, cùng thiếu nhân lực kỹ thuật chuyên trách khiến việc đổi mới công nghệ tiết kiệm năng lượng chưa được quan tâm đúng mức.

Trong khi đó, hạ tầng năng lượng của nhiều KCN vẫn dựa vào than, khí, điện truyền thống, nhưng chưa tận dụng triệt để nhiệt thải, khí thải hay năng lượng tái tạo nội bộ. Thực trạng này đặt ra bài toán cấp bách: nếu không chuyển từ "lãng phí tàng hình" sang kiểm soát hiệu quả, các KCN sẽ mất cơ hội nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và cắt giảm phát thải.

Giải pháp: Biến lãng phí tàng hình thành lợi nhuận hữu hình

Theo ước tính của Bộ Công Thương, nếu triển khai đồng bộ các giải pháp tiết kiệm năng lượng, các KCN Việt Nam có thể giảm 20–30% tổng năng lượng tiêu thụ hiện nay – tương đương hàng tỷ kWh điện, hàng trăm nghìn tấn nhiên liệu và hàng triệu tấn CO₂ phát thải mỗi năm.

Một số địa phương và doanh nghiệp đã chứng minh tiềm năng này. Tại Nam Định (nay là Ninh Bình), một nhà máy dệt nhuộm đã thay thế hệ thống lò hơi đốt than bằng nồi hơi sử dụng biomass, tích hợp tận thu nhiệt thải, giúp giảm hơn 30% phát thải CO₂ và tiết kiệm 25% chi phí năng lượng.

Tại Hưng Yên, 21 doanh nghiệp trong KCN đã được phê duyệt lắp đặt điện mặt trời mái nhà với tổng công suất hơn 25 MW, không chỉ giảm chi phí điện mà còn được cấp chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC). Ở KCN Trà Nóc 1&2 (Cần Thơ), việc triển khai hệ thống quản lý năng lượng đồng bộ giúp tiết kiệm 47 tỷ đồng/năm, giảm 13,2 triệu kWh điện, 365.000 m³ nước, 666 tấn hóa chất và 12.000 tấn CO₂.

Phát biểu khai mạc tại diễn đàn "Sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả: Thành quả và mục tiêu trong kỷ nguyên vươn mình" diễn ra tại TP HCM ngày 17/10/2025, bà Đỗ Thị Minh Trâm - Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cũng nhấn mạnh: Năng lượng là huyết mạch của nền kinh tế quốc dân. Trong bối cảnh thế giới và Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng xanh, việc phát triển năng lượng mới, sạch và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả chính là trụ cột quan trọng để đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phát thải.

Bộ Công Thương kỳ vọng rằng với sự đồng hành của các bộ ngành, doanh nghiệp và người dân, phong trào sử dụng năng lượng tiết kiệm năng lượng sẽ được lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa, góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia bền vững cũng như thực hiện các cam kết quốc tế, tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới của Việt Nam - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Thực tiễn cho thấy, mỗi kWh điện được tiết kiệm không chỉ là chi phí giảm xuống, mà còn là một phần phát thải CO₂ được cắt bỏ, là một bước tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Nếu toàn bộ hệ thống KCN Việt Nam thực hiện nghiêm túc các giải pháp nói trên, tiềm năng tiết kiệm 20–30% năng lượng tiêu thụ hoàn toàn khả thi – tương đương hàng trăm triệu kWh điện, hàng trăm tỷ đồng và hàng triệu tấn khí thải CO₂ được loại bỏ mỗi năm. Khi đó, "lãng phí tàng hình" sẽ thực sự biến thành "lợi nhuận hữu hình", góp phần đưa công nghiệp Việt Nam phát triển xanh, hiện đại và cạnh tranh hơn trong thời kỳ chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi số.