Long mã - Câu chuyện linh vật trên những bức bình phong Huế

Trong kiến trúc truyền thống Huế, bình phong dùng để án ngữ không gian và là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh của người dân. Trên những bức bình phong ấy, hình tượng Long mã xuất hiện như một linh thú trấn trạch, biểu đạt tư duy phong thủy và bản sắc văn hóa riêng của Cố đô.

Linh thú của vũ trụ quan phương Đông trong tâm thức người Huế

Trong kho tàng linh vật phương Đông, Long mã là một hình tượng đặc biệt. Đó là sản phẩm của trí tưởng tượng giàu tính biểu tượng, kết hợp tinh hoa của nhiều linh thú: đầu rồng, mình ngựa, vảy rồng, có khi mang sừng và dáng dấp của kỳ lân. Chính vì thế, Long mã được xem là hóa thân của lân, một trong Tứ linh Long - Lân - Quy - Phụng.

Theo truyền thuyết cổ Trung Hoa, Long mã xuất hiện từ thời Phục Hy, mang trên lưng Hà đồ, nền tảng của Kinh Dịch, biểu trưng cho sự khai mở tri thức vũ trụ. Trong Phật giáo, Long mã còn gắn với hình ảnh cõng Luật Tạng, một trong Tam Tạng Kinh, đại diện cho sự trường tồn của giáo pháp. Những tầng ý nghĩa ấy khi du nhập vào Việt Nam, đặc biệt là Huế, đã được tiếp nhận và chuyển hóa theo cách rất riêng.

Trong nhận thức của người Huế, Long mã vừa là linh thú, vừa là biểu tượng của sự dung hòa giữa Tiên thiên và Hậu thiên, giữa thời gian và không gian. Rồng vốn thuộc Dương, tượng trưng cho trời cao, cho sự linh hoạt, mạnh mẽ, biến hóa và cho trục tung, tức thời gian. Ngựa tuy không thuộc hàng linh vật, nhưng lại là loài vật gần gũi, hữu dụng, đại diện cho nhân gian, cho sự bền bỉ, nghĩa khí, cho trục hoành, tức không gian. Khi rồng và ngựa hợp nhất trong hình tượng Long mã, đó chính là biểu hiện của sự “tung hoành”, của vũ trụ vận động không ngừng và của chí khí nam nhi.

Bởi vậy, Long mã thường được gắn với hình ảnh thánh nhân, với điềm lành, sự thông tuệ, cao quý và trường thọ. Ở Huế, vùng đất từng là trung tâm quyền lực và văn hóa của triều Nguyễn, hình tượng này càng được tôn vinh, trở thành linh thú xuất hiện với tần suất lớn thứ hai chỉ sau rồng trong các công trình kiến trúc.

Bình phong Long mã - linh vật trấn trạch

Nếu rồng là linh vật của cung đình thì Long mã lại là linh thú gắn bó mật thiết với không gian sống của cả hoàng gia lẫn dân gian Huế. Điều đó thể hiện rõ nhất qua các bức bình phong, một sản phẩm đặc trưng của kiến trúc xứ Huế.

Theo quan niệm phong thủy truyền thống, bình phong được dựng ngay sau cổng để án ngữ, ngăn chặn các loại uế khí, độc khí, hỏa khí xâm nhập vào nội thất. Đặc biệt ở Huế, nơi khí hậu khắc nghiệt với gió Lào hanh khô, mưa dầm kéo dài, nắng gắt và gió mùa lạnh, bình phong mang ý nghĩa tâm linh và là cách con người ứng xử với môi trường tự nhiên.

Theo thuyết Ngũ hành, phía trước ngôi nhà thuộc hành Hỏa. Nếu nhà quay về phương Nam, hướng Hỏa vượng thì Hỏa khí càng mạnh, dễ gây tổn hại cho gia chủ thuộc hành Kim. Do đó, bình phong được xem như lớp “đệm” phong thủy để tiết chế Hỏa khí, giữ cho không gian sống được hài hòa, an toàn. Chính vì vậy, từ cung điện, đền miếu, đình làng cho đến nhà dân thường ở Huế, hầu như đều có bình phong án ngữ phía trước.

Trên những bức bình phong ấy, Long mã là linh vật được lựa chọn nhiều nhất. Người Huế tin rằng, với hình tượng “Long mã phụ Hà đồ”, linh thú này không chỉ trấn trạch mà còn khử trược, trừ tà, mang lại bình an cho gia chủ. Long mã thường được thể hiện trong tư thế chạy trên sóng nước dữ, lưng mang Hà đồ hoặc Bát quái Tiên thiên, đầu vươn lên mây trời, biểu trưng cho việc vượt qua hỗn mang, chế ngự thiên nhiên và khai mở trật tự vũ trụ.

Về mặt tạo hình, Long mã trên bình phong Huế được thể hiện rất công phu. Nghệ nhân thường sử dụng kỹ thuật đắp nổi bằng sành sứ, thủy tinh, vôi vữa, hoặc vẽ bằng phẩm màu. Mỗi bức bình phong là một tác phẩm mỹ thuật dân gian kết hợp hài hòa giữa điêu khắc, hội họa và tư duy phong thủy, thể hiện trình độ thẩm mỹ tinh tế của người Huế.

Từ di sản kiến trúc đến biểu tượng đương đại của Cố đô

Trong số hàng trăm bức bình phong Long mã còn hiện diện ở Huế, nổi tiếng nhất là bức bình phong được xây dựng vào năm Thành Thái thứ tám (1896) tại trường Quốc học Huế, nhìn ra đường Lê Lợi. Hình tượng Long mã trên bức bình phong này được xem là nguyên mẫu của Long mã trên logo Festival Huế.

Năm 2002, năm Nhâm Ngọ, Long mã chính thức được chọn làm biểu tượng Festival Huế. Từ năm 2004 đến nay, Long mã trở thành linh vật chính thức, xuyên suốt các kỳ Festival. Việc lựa chọn này không chỉ mang ý nghĩa ngẫu nhiên theo con giáp, mà còn là sự khẳng định giá trị biểu tượng sâu xa của Long mã đối với Huế: linh thú báo điềm lành, hiện thân của trí tuệ, sức mạnh siêu linh, sự an bình và hạnh phúc.

Trải qua thời gian, hình tượng Long mã đã đi vào tiềm thức người dân Huế, hiện diện từ những công trình kiến trúc cổ xưa cho đến các không gian văn hóa đương đại, từ lăng tẩm, cung điện, chùa chiền đến các ấn phẩm văn hóa và hoạt động tín ngưỡng ngày nay. Có thể nói, đi bất cứ đâu trên đất Huế, người ta cũng dễ dàng bắt gặp bóng dáng Long mã như một dấu ấn nhận diện không thể trộn lẫn của Cố đô.

Không chỉ là linh thú trấn trạch, Long mã trên bình phong Huế còn là biểu tượng của một hệ tư tưởng, một cách nhìn về vũ trụ, con người và mối quan hệ hài hòa giữa thiên - địa - nhân. Chính chiều sâu văn hóa ấy đã làm nên sức sống lâu bền cho hình tượng Long mã, để từ những bức bình phong cổ kính, linh thú này tiếp tục đồng hành cùng Huế trên hành trình gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản.