Mã số vùng trồng - nỗi lo của xuất khẩu bưởi

Việc Trung Quốc chính thức mở cửa cho bưởi và chanh tươi Việt Nam xuất khẩu chính ngạch được xem là bước tiến lớn của ngành nông nghiệp. Khi Nghị định thư về xuất khẩu bưởi, chanh tươi được ký kết, Bộ Nông Nghiệp Môi Trường, Cục kiểm dịch thực vật đã phối hợp với các địa phương tổ chức tập huấn và triển khai các yêu cầu theo Nghị định thư.

Để sớm có lô bưởi chính ngạch đầu tiên vào thị trường, một trong những vấn đề ngành nông nghiệp cần giải quyết ngay là đẩy nhanh cấp mã số vùng trồng. Theo Thứ trưởng Hoàng Trung, đây là điều kiện tiên quyết để hàng hóa được thông quan. Câu chuyện về mã số được nhắc đi nhắc lại như "nút thắt" lớn nhất của xuất khẩu bưởi hiện nay.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, toàn bộ vùng trồng và cơ sở đóng gói bưởi, chanh muốn xuất khẩu sang Trung Quốc phải được đăng ký với Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật và được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt trước khi xuất khẩu.

Nghị định thư cũng yêu cầu vùng trồng phải áp dụng quy trình GAP hoặc tương đương, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), giám sát sinh vật gây hại, ghi chép nhật ký sản xuất đầy đủ. Đặc biệt với bưởi, việc bao trái trước thu hoạch tối thiểu 60 ngày là yêu cầu bắt buộc.

Việt Nam hiện có khoảng 106.000 ha bưởi với sản lượng tiềm năng vượt một triệu tấn mỗi năm, thuộc nhóm quốc gia sản xuất bưởi lớn trên thế giới. Các giống bưởi như Da Xanh, Năm Roi được đánh giá có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế.

Đến tháng 5/2026, cả nước mới có 9.546 mã số vùng trồng phục vụ 16 mặt hàng trái cây xuất khẩu vào các thị trường như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Australia, New Zealand, Hàn Quốc, Nhật Bản.

Trong quá trình triển khai thực hiện, vẫn còn nhiều vùng trồng, cơ sở đóng gói nhận được các cảnh báo không tuân thủ của nước nhập khẩu, đặc biệt là từ Trung Quốc. Chỉ từ năm 2025 đến nay, đã có 403 mã số vùng trồng và 240 mã số cơ sở đóng gói nhận được cảnh báo không tuân thủ từ phía thị trường Trung Quốc.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch Vina T&T Group, nhận định bưởi Việt Nam đang có cơ hội lớn tại Trung Quốc nhờ lợi thế đa dạng giống và chất lượng "đặc sản". Nếu xuất khẩu thuận lợi ngay trong tháng 6, ngành hàng bưởi hoàn toàn có thể đạt quy mô khoảng 500 triệu USD từ nay đến cuối năm. Tuy nhiên, cơ hội này đang đứng trước áp lực rất lớn từ việc thiếu mã số vùng trồng.

"Mã số vùng trồng thật sự khó khăn, số lượng được cấp rất thấp so với thực tế", ông Tùng nói.

Theo ông Tùng, điều quan trọng nhất khi triển khai xuất khẩu là số lượng mã số được cấp phải tương ứng với nhu cầu xuất khẩu thực tế. Nếu không, thị trường sẽ dễ phát sinh tình trạng sử dụng mã số sai quy định và rơi vào thực trạng "chỗ có mã số thì không có trái, còn chỗ có trái thì không có mã".

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết thẩm quyền cấp mã số vùng trồng hiện đã được phân cấp về địa phương. Tuy nhiên, số lượng được cấp hiện nay vẫn rất thấp, đặc biệt với những loại trái cây có kim ngạch xuất khẩu lớn.

"Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng gian dối trong xuất khẩu. Ảnh hưởng xấu đến uy tín và tình hình xuất khẩu", Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh.

Thứ trưởng Hoàng Trung cho rằng mã số vùng trồng là một trong những "chìa khóa quan trọng" bên cạnh tiêu chí bao trái trước 60 ngày thu hoạch để triển khai thành công Nghị định thư xuất khẩu bưởi và chanh sang Trung Quốc.

Tại hội nghị triển khai nghị định thư xuất khẩu bưởi chanh sang Trung Quốc hôm 15/5, nhiều doanh nghiệp, địa phương cũng phản ánh lúng túng, vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Bà Ngô Tường Vy, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH XNK Trái cây Chánh Thu, cho biết doanh nghiệp đã nhiều lần khảo sát thị trường Trung Quốc trong 2025 và đang gấp rút triển khai các yêu cầu trong Nghị định thư, đặc biệt là mã số vùng trồng và quy định bao trái bưởi.

Theo bà, quy định thực hiện bao trái trước 60 ngày là tốt cho cả nông dân vì đảm bảo an toàn bảo vệ thực vật, bảo vệ giá trị nông sản và "dễ thực hiện" vì chúng ta đã làm với nhiều loại cây trác khác như vú sữa, xoài. Điều khiến doanh nghiệp lo ngại là tiến độ xử lý hồ sơ khá chậm, nhất là sau khi phân cấp về cơ sở.

Bà Vy cho biết ở một số địa phương, cán bộ cấp xã "thiếu chuyên môn nông nghiệp" nên hồ sơ bị "ngâm" rất lâu, ảnh hưởng trực tiếp tới thời gian xuất khẩu của doanh nghiệp.

Với kinh nghiệm của mình, bà Vy cho biết thay vì khảo sát thực hiện liên kết trước, Chánh Thu tiến hành thu mua tới đâu, liên kết tới đó, khi cơ sở đủ điều kiện là tiến hành đăng ký cấp mã số vùng trồng ngay.

"Các đợt tập huấn của Bộ, các tỉnh phải tổ chức tập huấn lại cho cán bộ cấp xã để thống nhất lộ trình, đảm bảo tính chuyên nghiệp trong khâu tiếp nhận và xử lý hồ sơ", bà Vy kiến nghị.

Còn với Vina T&T, ông Tùng cho biết đã có kinh nghiệm với các thị trường trước đó, việc liên kết cấp mã số vùng trồng với doanh nghiệp đến thời điểm này đã "sẵn sàng" cho thị trường Trung Quốc. Tuy nhiên, ông đề xuất để ngành nông nghiệp tiến tới bền vững, mã số phải như "sổ đỏ", là nền tảng được chuẩn bị sẵn từ hệ thống "không phải đến lúc doanh nghiệp hay hợp tác xã xin mới cấp".

Liên quan chia sẻ của doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục "tái cấp" mã số vùng trồng định kỳ, Thứ trưởng Hoàng Trung khẳng định đây là cách hiểu sai quy định.

"Mã số vùng trồng không có thời hạn", ông Trung nói và dẫn Nghị định 38 cùng các văn bản hướng dẫn chỉ quy định tạm dừng hoặc thu hồi mã số vùng trồng nếu chủ sở hữu vi phạm quy định về kiểm dịch thực vật hoặc quy trình canh tác.

"Đừng biến mã số thành một loại giấy phép con gây tốn kém thời gian và nguồn lực của xã hội", Thứ trưởng yêu cầu các địa phương rà soát lại quy trình thực hiện.

Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng siết chặt yêu cầu truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch thực vật, mã số vùng trồng đang trở thành "tấm vé thông hành" bắt buộc của nông sản Việt Nam.

Việc ký được Nghị định thư mới chỉ là bước mở cửa thị trường. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ thống vùng nguyên liệu minh bạch, đủ mã số, đủ tiêu chuẩn để duy trì xuất khẩu bền vững.

Nếu không tháo gỡ được nút thắt mã số vùng trồng, cơ hội lớn của ngành bưởi Việt Nam tại thị trường tỷ dân rất dễ rơi vào tình trạng "có thị trường nhưng không đủ điều kiện để xuất khẩu".