Mô hình "doanh nghiệp một người": Thời kỳ của tự lực cánh sinh?

Nhờ sự trợ giúp của trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình "doanh nghiệp một người" (One-Person Company - OPC) đang làm mờ ranh giới giữa cá nhân và tổ chức. Xu hướng này đang trở thành một đòn bẩy trong cấu trúc nền kinh tế tại Việt Nam, đồng thời phản ánh một sự chuyển dịch sâu sắc trên bình diện toàn cầu.

Việt Nam vẫn còn dư địa lớn

Tại Việt Nam, sự linh hoạt và tính sáng tạo tự thân của người dân đang được AI chắp cánh để tạo ra một lực lượng doanh nhân số hoàn toàn mới. Thực chất, gốc rễ của mô hình này đã tồn tại dưới dạng những người làm nghề tự do (freelancer), hộ kinh doanh cá thể hay người bán hàng trực tuyến.

Tuy nhiên, điểm cốt lõi của "doanh nghiệp một người" không đơn thuần là phiên bản mở rộng của freelancer, mà là việc một cá nhân vận hành một doanh nghiệp đúng nghĩa, có tư cách pháp lý, quy trình hoạt động và hệ thống quản trị rõ ràng.

Theo ông Phạm Đức Nghiệm - Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ, một nền kinh tế năng động thường đạt tỷ lệ khoảng 30 người dân/1 doanh nghiệp. Nếu con số này vượt 60 người/1 doanh nghiệp, nguy cơ thiếu việc làm sẽ gia tăng. Trong khi đó, Việt Nam hiện có hơn 100 người dân mới có một doanh nghiệp. Điều này cho thấy dư địa rất lớn để mở rộng cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh nhiều cá nhân đã có kỹ năng số nhưng chưa đủ điều kiện hoặc chưa sẵn sàng thành lập doanh nghiệp theo mô hình truyền thống.

Đứng trước bối cảnh đó, Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ đã lần đầu tiên đề cập đến việc thí điểm mô hình OPC. Hiện tại, Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng đề án với mục tiêu: hình thành khoảng 1 triệu "doanh nghiệp một người" vào năm 2030.

Trên thực tế, mô hình này đang tỏ ra cực kỳ ưu việt trong nhóm ngành dịch vụ như tư vấn, sáng tạo nội dung, lập trình hay truyền thông. Chị Nguyễn Phương Dung, một nhà tư vấn phát triển sản phẩm tri thức số, cho biết đặc thù của OPC giúp tỷ suất lợi nhuận có thể đạt 90-95%, do chủ yếu tận dụng sức ảnh hưởng và chất xám cá nhân. Sự hỗ trợ của AI cũng giúp tối ưu hiệu suất đến mức khó tin.

Anh Nguyễn Duy Tùng, một chuyên gia AI, chia sẻ rằng công nghệ đã giúp cắt giảm từ 70% đến 80% thời gian làm việc so với các công cụ truyền thống. Mô hình này còn được xem là lối thoát cho những người có chuyên môn nhưng đang bị kiệt sức ở chốn công sở, giúp họ làm chủ cuộc sống cá nhân.

Thực tế, hành trình này không hề bằng phẳng. Chị Lê Cẩm Tú, một người đang trực tiếp vận hành mô hình này, chia sẻ rằng tự do thường đi liền với "tự lo". Dòng tiền không tự động sinh ra khi chủ nhân đang ngủ, mà đòi hỏi họ phải liên tục chủ động tìm kiếm khách hàng.

“Khi chủ doanh nghiệp nghỉ ngơi, toàn bộ hệ thống cũng dừng lại. Thời gian làm việc tuy linh hoạt nhưng có thể kéo dài từ 9 giờ sáng đến tận 10 giờ tối. Mô hình OPC được ví như một cuộc thi chạy marathon dài 40km; nhiều người gục ngã ở mốc 20km không phải vì sản phẩm tồi, mà vì họ bị bào mòn bởi guồng quay vận hành liên tục”, chị Tú phân tích.

Để tháo gỡ những rào cản này, Chính phủ đang chuyển hướng từ tư duy "quản trị cũ" sang "đồng hành cùng doanh nghiệp". Theo đó, Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đang thiết kế hệ thống thuế và kế toán tối giản, hướng tới tiêu chí "dễ gia nhập - dễ vận hành - dễ tuân thủ".

Các trợ lý ảo pháp lý dự kiến sẽ được triển khai đến cấp xã nhằm bình dân hóa quá trình khởi nghiệp. Dự kiến, mô hình sẽ được thí điểm tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, kết hợp với việc xây dựng tối thiểu 300 không gian khởi nghiệp và nghiên cứu các cơ chế đột phá như chứng khoán hóa tài sản trí tuệ.

Làn sóng “tự lực cánh sinh” trên thị trường quốc tế

Nhìn ra thế giới, sự bùng nổ của OPC đang trở thành một trong những hiện tượng kinh tế đáng chú ý nhất, đặc biệt tại các quốc gia có nền tảng công nghệ số phát triển mạnh như Trung Quốc. Sự phổ biến của các công cụ AI mã nguồn mở đang tạo ra một lực lượng kinh tế chưa từng có tiền lệ.

Tại một sự kiện về startup công nghệ, Ying Junjiu thu hút sự chú ý khi trình diễn Momoyu Timer - ứng dụng quản lý thời gian trên hệ điều hành macOS với giao diện chú cá hề màu cam thân thiện. Công cụ này biến các số liệu khô khan thành một trò chơi, cho phép người dùng đo lường thời gian làm việc và giải trí thông qua khái niệm vui nhộn là “tỷ lệ câu cá”.

Hai năm trước, để đưa một sản phẩm như Momoyu Timer ra thị trường, Ying sẽ cần đến một bộ máy hoàn chỉnh từ lập trình viên, designer cho đến nhân sự vận hành. Hiện nay, anh có thể tự đảm nhiệm toàn bộ các công việc này.

Ying Junjiu là một trong số hàng triệu người trẻ thuộc thế hệ sinh sau năm 1990 và 2000 tại Trung Quốc đang dẫn dắt làn sóng nghề nghiệp mới: khởi nghiệp mô hình "doanh nghiệp một người" (One-Person Company - OPC) với sự trợ giúp của AI.

Theo báo cáo từ Hiệp hội Nhân tài Zhongguancun (Bắc Kinh), các doanh nghiệp siêu nhỏ này đang xuất hiện ngày càng nhiều ở nhiều nhóm ngành, từ sáng tạo nội dung, thiết kế, tư vấn chuyên môn cho đến thương mại điện tử xuyên biên giới. Đáng chú ý, dữ liệu từ nền tảng OPCquan chỉ ra có tới 75% chủ doanh nghiệp OPC không có nền tảng kỹ thuật, nhưng nhờ AI vẫn có thể xử lý từ viết mã nguồn, đặt tên thương hiệu, phân tích hành vi người dùng đến xây dựng nội dung quảng bá trên mạng xã hội Xiaohongshu.

Trung Quốc cũng đặt ra mục tiêu là đưa nền kinh tế số chiếm 12,5% GDP vào năm 2030. Nhiều địa phương đang tích cực trải thảm đỏ đón doanh nhân độc lập: quận Phố Đông (Thượng Hải) hỗ trợ tới 300.000 nhân dân tệ chi phí điện toán; quận Long Cương (Thâm Quyến) sẵn sàng đầu tư vốn cổ phần lên đến 10 triệu nhân dân tệ; trong khi Hàng Châu tận dụng các trung tâm dữ liệu dư thừa để làm không gian làm việc miễn phí.

Học hỏi từ bình diện quốc tế, một khái niệm cực kỳ tiến bộ đang được áp dụng tại Trung Quốc, Ấn Độ và Singapore là cơ chế "thuê ngoài tuân thủ". Theo đó, các quốc gia này định danh một vị trí gọi là thư ký doanh nghiệp để chuyên lo liệu các vấn đề về pháp lý, thuế và kế toán. Trong 2-3 năm đầu khởi nghiệp, Nhà nước hỗ trợ chi phí thuê dịch vụ này để doanh nghiệp tập trung vào chuyên môn và phát triển sản phẩm.

Dù có nhiều tiềm năng, thị trường quốc tế cũng cho thấy những rủi ro hiện hữu của mô hình này. Việc sử dụng các tác nhân AI vẫn tồn tại những lỗ hổng về bảo mật, và đôi khi số tiền đầu tư vào công cụ công nghệ không mang lại kết quả như mong muốn.

Thực tế, tại Việt Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều cá nhân hoạt động độc lập trong các lĩnh vực công nghệ, thiết kế, tư vấn, sáng tạo nội dung… theo mô hình tương tự “doanh nghiệp một người”. Tuy nhiên, việc thiếu hành lang pháp lý và cơ chế hỗ trợ khiến tiềm năng của lực lượng này chưa được khai thác đầy đủ.

Trong kỷ nguyên số, khi ranh giới giữa cá nhân và doanh nghiệp ngày càng mờ nhạt, “doanh nghiệp một người” không chỉ là một mô hình kinh doanh mới mà còn có thể trở thành nền tảng phổ cập tinh thần doanh nhân trong xã hội, nơi mỗi người dân đều có cơ hội khởi nghiệp, sáng tạo và trực tiếp tham gia vào tăng trưởng kinh tế.