Mộc bản triều Nguyễn và hành trình hồi sinh giữa lòng Đà Lạt

Giữa vùng đất Đà Lạt, nơi nổi tiếng với hoa và khí hậu ôn hòa, tồn tại một "kho báu" đặc biệt của lịch sử dân tộc - khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn. Không chỉ là những tấm ván khắc gỗ cổ xưa, đây còn là ký ức sống động về một giai đoạn lịch sử, văn hóa và tư tưởng của Việt Nam. Được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới năm 2009, mộc bản triều Nguyễn đã và đang được gìn giữ, "hồi sinh" mạnh mẽ, tiếp tục lan tỏa giá trị trong đời sống hiện đại.

Di sản độc bản của lịch sử dân tộc

Mộc bản triều Nguyễn với hệ thống hơn 34.000 tấm ván khắc gỗ, được sử dụng để in ấn sách dưới triều Nguyễn từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Điểm đặc biệt của loại hình tài liệu này là chữ Hán - Nôm được khắc ngược trên gỗ, nhằm phục vụ cho việc in ra bản chính. Những tấm mộc bản không chỉ đơn thuần là công cụ in ấn, mà còn là tài liệu gốc, độc bản, ghi lại những bộ chính sử, luật lệ, thơ văn, tư tưởng và các sự kiện quan trọng của đất nước. Từ lịch sử dựng nước thời Hùng Vương đến các triều đại phong kiến, tất cả đều được ghi chép một cách hệ thống, chính xác và mang tính chính thống cao. Đặc biệt, trong kho mộc bản còn lưu giữ bản khắc bài thơ Nam quốc sơn hà - được xem như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc, khẳng định chủ quyền thiêng liêng và bất khả xâm phạm của đất nước.

Để bảo quản tốt kho báu này, ông Nguyễn Xuân Hùng - Giám đốc Trung tâm lưu trữ Quốc gia IV cho biết: "Trung tâm đã phối hợp với các chuyên gia đầu ngành về gỗ và công nghệ để thực hiện 6 đề tài nghiên cứu ứng dụng để gia cố, ghép nối thành công 1.059 tấm bản vỡ và đặc biệt là xử lý cứng hóa cho hơn 2.000 tấm bị mủn mục, giúp kéo dài tuổi thọ cho những tài liệu đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Kết quả là, sau khi ghép nối các mộc bản bị vỡ làm nhiều mảnh, số lượng mộc bản hiện nay là 33.976 tấm toàn vẹn về hình thức và nội dung. Trung tâm cũng đã sắp xếp lại một cách khoa học các bộ sách lớn bị xếp lẫn như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ... đồng thời in dập hàng chục nghìn tờ bản dập để phục vụ khai thác, hạn chế tối đa việc phải tác động trực tiếp vào bản gốc".

Tinh hoa mộc bản triều Nguyễn được hồi sinh

Không chỉ có giá trị về nội dung, mộc bản triều Nguyễn còn là minh chứng cho trình độ thủ công và nghệ thuật chế tác bậc cao của người xưa. Các tấm ván được làm từ những loại gỗ quý như thị, lê, táo - vừa mềm để dễ khắc, vừa bền lại lưu giữ được lâu dài. Mỗi nét chữ trên mộc bản đều được thực hiện bởi những nghệ nhân tài hoa nhất trong cung đình, với độ chính xác và tinh xảo đáng kinh ngạc. Trước khi được khắc, toàn bộ nội dung đều phải qua sự ngự lãm và phê duyệt trực tiếp của hoàng đế, thể hiện sự nghiêm ngặt và tầm quan trọng của tài liệu. Chính vì vậy, mộc bản không chỉ là tài liệu, mà còn là tác phẩm nghệ thuật phản ánh đỉnh cao của nghề khắc in truyền thống Việt Nam. 

Nội dung của mộc bản triều Nguyễn vô cùng phong phú, bao quát hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng… Trong đó có hàng chục bộ sách ghi chép từ thời Hùng Vương đến triều Nguyễn, là nguồn sử liệu đáng tin cậy ghi nhận lãnh thổ quốc gia, trong đó có những tài liệu khẳng định chủ quyền Việt Nam đối với Hoàng Sa. Hệ thống điển chế và luật lệ chặt chẽ của triều đình. Danh sách các tiến sĩ, cử nhân và nội dung thi cử. Thơ văn của các vua chúa và Nho gia, cùng các trước tác triết học. Ghi chép về các cuộc chiến và sách lược trị quốc… Ngoài ra, mộc bản còn chứa đựng thông tin về quan hệ với các quốc gia như Lào, Campuchia, Trung Quốc, Pháp…, giúp mở rộng góc nhìn về lịch sử khu vực và thế giới.

Ban đầu, mộc bản được bảo quản tại Huế - kinh đô của triều Nguyễn. Đến năm 1960, toàn bộ khối tài liệu được chuyển lên Đà Lạt để tránh ảnh hưởng của chiến tranh và khí hậu khắc nghiệt. Quá trình di chuyển diễn ra rất công phu, phải chia làm nhiều đợt để đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ 1961 đến 1975, do điều kiện bảo quản còn hạn chế, nhiều tấm mộc bản đã bị hư hỏng, mối mọt và xuống cấp nghiêm trọng.

Sau năm 1975, công tác bảo tồn dần được chú trọng hơn. Đặc biệt, khi được đưa về bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, mộc bản triều Nguyễn đã có điều kiện hồi sinh mạnh mẽ nhờ sự đầu tư của Nhà nước và ứng dụng khoa học công nghệ. Trong những năm gần đây, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đã triển khai hàng loạt giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của mộc bản.

Đưa di sản đến gần công chúng

Không còn là kho lưu trữ khép kín, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đang dần trở thành một điểm đến văn hóa, du lịch hấp dẫn tại Đà Lạt. Hàng năm, nơi đây đón hàng chục nghìn lượt khách tham quan, bao gồm học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và du khách trong, ngoài nước. 

Với các hoạt động nổi bật như: triển lãm chuyên đề về lịch sử, chủ quyền biển đảo, chương trình Di sản với học đường, không gian trải nghiệm số tương tác, trưng bày ngoài trời và triển lãm lưu động tại nhiều địa phương,… Những đổi mới trong cách trưng bày, kết hợp công nghệ hiện đại và thuyết minh đa ngôn ngữ đã giúp di sản trở nên sinh động, dễ tiếp cận hơn với mọi đối tượng.

Ông Nguyễn Xuân Hùng - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV - nhấn mạnh: "Chúng tôi đã xây dựng Không gian mộc bản triều Nguyễn số tại kho lưu trữ, giúp hiện thực hóa việc tương tác giữa người xem và di sản thông qua công nghệ ảo. Trong giai đoạn tiếp theo, chúng tôi sẽ trình cấp có thẩm quyền để triển khai các công nghệ tiên tiến nhất nhằm bảo vệ di sản vĩnh cửu. Sử dụng trí tuệ nhân tạo để theo dõi môi trường bảo và tái hiện không gian trải nghiệm số sống động hơn cho du khách. Ngoài ra, AI cũng là công cụ hữu dụng giúp chúng tôi đa dạng hóa các nội dung truyền tải đến công chúng. Đồng thời, chúng tôi cũng sử dụng Scan 3D và chụp CT để đánh giá tình trạng hư hại bên trong mộc bản mà không cần chạm vào mẫu vật. Chuyển đổi toàn bộ việc quản lý bản gốc sang nền tảng công nghệ số, giúp tra cứu chính xác và nhanh chóng hơn. Tiếp tục phối hợp với các chuyên gia Hán Nôm để biên dịch các bộ sách chưa được dịch thuật, nhằm công bố rộng rãi nội dung di sản đến nhân dân. Trung tâm cam kết sẽ tiếp tục là "người gác đền" tận tâm, vừa bảo vệ nghiêm ngặt di sản của tổ tiên, vừa mở rộng cánh cửa để di sản ấy luôn tỏa sáng trong dòng chảy văn hóa nhân loại".

Nằm trong khuôn viên biệt điện Trần Lệ Xuân - một công trình kiến trúc nổi tiếng, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV không chỉ hấp dẫn bởi giá trị lịch sử mà còn bởi cảnh quan đẹp, hài hòa với thiên nhiên. Hiện nay, nhiều công ty du lịch đã đưa điểm đến này vào chương trình tham quan, giúp du khách có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về lịch sử Việt Nam. Bên cạnh đó, các hoạt động như triển lãm trong dịp Festival Hoa Đà Lạt, bán vé trực tuyến, thuyết minh tự động… cũng góp phần nâng cao trải nghiệm cho du khách thập phương.