Mùa xuân trước đổi mới: Từ bao cấp đến những trái ngọt đầu tiên

Công cuộc Đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo cách đây 40 năm đã làm thay đổi căn bản diện mạo đất nước. Việt Nam từ một nền kinh tế kém phát triển trở thành nền kinh tế xếp thứ 32 toàn cầu; từ bị bao vây, cấm vận trở thành thành viên uy tín trong cộng đồng quốc tế.

Ngày đầu Xuân, người Việt thường suy ngẫm về chuyện cũ để thấy rằng những gì có được hôm nay là thành tích, thậm chí là kỳ tích ở một số lĩnh vực. Tất cả đều bắt nguồn từ hai chữ “Đổi mới”.

Cuộc sống thời bao cấp nay được tái hiện tại Bảo tàng Hà Nội với những căn hộ tập thể chật chội – từng là mơ ước của cán bộ, viên chức một thời. Hai, thậm chí ba thế hệ chung sống trong diện tích 12–24m².

Những phiếu mua thực phẩm loại đặc biệt dành cho cán bộ cao cấp, phiếu mua chất đốt cho nhân dân, sổ lương thực (sổ gạo)… nếu lỡ làm mất, cả gia đình có thể không biết lấy gì ăn trong cả tháng.

Nhà văn Trung Sỹ, tác giả cuốn sách “Hà Nội, Mũ rơm và Tem phiếu” nhớ lại cảnh xếp hàng đong gạo rất lâu, những bao gạo 3 cân, 5 cân, 10 cân và hình ảnh có người quét từng hạt gạo rơi vãi. Đó là ấn tượng về một thời Hà Nội thiếu lương thực.

Năm 1986, mức siêu lạm phát hơn 774%. Thách thức đặt ra trước Đảng là lựa chọn sống còn. Đại hội VI xác định đổi mới toàn diện, trọng tâm trước mắt là đổi mới chính sách kinh tế, trong đó phân phối lưu thông là khâu đột phá đầu tiên.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học cho biết, từ năm 1986 đến 1990, sự thay đổi diễn ra rất nhanh. Những cái Tết không còn cảnh chờ đợi phân phối phần quà như trước, việc mua một hộp mứt Tết không còn phụ thuộc vào tem phiếu.

TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương phân tích, trước đây phân phối tiêu dùng dựa trên hệ thống tem phiếu với mức giá quá thấp so với giá thành và giá thị trường. Việc bãi bỏ tem phiếu đồng nghĩa với việc người dân được tự do lựa chọn tiêu dùng những gì mình cần. Sự chuyển đổi về quyền lựa chọn này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Tết Đinh Mão năm 1987, người dân đã bắt đầu cảm nhận sự đổi thay. Lần đầu tiên, người nội trợ có thể chủ động sắm Tết mà không phải lo phải xếp hàng. Hàng hóa ngoài chợ nhiều và dễ mua hơn. Ở nông thôn, sự đổi thay đến từ những mảnh ruộng mà người dân được tự do trồng trọt và tiêu thụ.

Chỉ ít ngày sau khi Đại hội VI kết thúc là đến Tết Nguyên đán. Khi ấy, khái niệm “Đổi mới” còn rất mới với người dân. Thế nhưng rất nhanh, một mùa xuân mới đã bừng lên. Lạm phát từ ba con số giảm nhanh. Khoán 10 trong nông nghiệp đưa Việt Nam từ thiếu lương thực vươn lên xuất khẩu gạo chỉ sau hai năm.

Những trái ngọt đầu tiên sau mùa xuân Đổi mới đã đặt nền tảng cho những kỳ tích của Việt Nam hôm nay.