Muốn cạnh tranh, ngành gỗ phải có "hộ chiếu xanh"

Chiều 23/7, phát biểu tại diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu", ông Bùi Trung Nghĩa – Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, trong gần ba thập kỷ qua, ngành chế biến gỗ Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc.

Hiện ngành đã trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của đất nước với hơn 17 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu năm 2025.

"Từ một ngành chủ yếu gia công với quy mô nhỏ, đến nay Việt Nam hiện đứng thứ 5 thế giới, thứ 2 châu Á và dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ với sản phẩm đa dạng, hiện diện tại hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ", ông Nghĩa cho biết.

Song đại diện VCCI cũng thẳng thắn đánh giá, dư địa tăng trưởng của ngành trong giai đoạn tới sẽ không còn đến từ việc mở rộng quy mô theo chiều rộng.

Những biến động của thương mại quốc tế, các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng, giảm phát thải carbon hay xu hướng tiêu dùng bền vững đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với ngành gỗ Việt Nam.

"Để đạt 25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành chế biến gỗ không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu.

Việc chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng sẽ quyết định vị thế dài hạn của xuất khẩu gỗ Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động", ông Nghĩa cho biết.

Qua thời cạnh tranh bằng giá

Nói về thay đổi của thị trường chế biến gỗ, ông Nguyễn Văn Diện - Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, nếu như trước đây thị trường thế giới cạnh tranh bằng giá thành, thì hôm nay cuộc cạnh tranh đã thay đổi hoàn toàn.

"Các thị trường lớn không còn chỉ hỏi: "Sản phẩm của anh đẹp không?"' Mà họ hỏi: Gỗ này có hợp pháp không? Có truy xuất được đến từng lô rừng không? Có gây mất rừng hay suy thoái rừng không? Có chứng chỉ quản lý rừng bền vững không? Lượng phát thải carbon là bao nhiêu? Đó chính là những "hộ chiếu xanh" quyết định khả năng tiếp cận thị trường", ông Nguyễn Văn Diện nhấn mạnh.

Hiện quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), các quy định của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia khác đang tạo ra một mặt bằng tiêu chuẩn hoàn toàn mới đối với ngành gỗ.

Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thị trường mà là năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường. Doanh nghiệp nào thích ứng nhanh sẽ phát triển. Doanh nghiệp nào chậm chuyển đổi sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Nguyễn Văn Diện cho rằng, đã đến lúc ngành gỗ Việt Nam phải chuyển từ tư duy "đủ nguyên liệu để sản xuất" sang tư duy "nguyên liệu phải hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm và bền vững. Từ mục tiêu "xuất khẩu nhiều" sang "xuất khẩu giá trị cao". Từ "bán gỗ" sang "xuất khẩu cả hệ sinh thái nội thất và thương hiệu".

"Làm nhiều, lời ít" sang "làm tinh, lời cao"

Đi sâu hơn về thực tế của ngành, TS Nguyễn Đức Thành – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng lấy ví dụ về giá trị của một chiếc ghế xuất khẩu.

Theo ông Thành, khoảng 35% giá trị nằm ở phần nguyên liệu và gia công. Trong mô hình gia công chế biến thuê, các doanh nghiệp Việt Nam đang chủ yếu nắm giữ phần này. 65% giá trị còn lại liên quan đến thiết kế, thương hiệu, phân phối cũng như bán hàng thuộc về các đơn vị nước ngoài.

"Nếu chỉ gia công thuần túy, các doanh nghiệp làm theo mẫu đặt hàng của khách hàng, biên lợi nhuận mỏng. Việc gia công này rất dễ bị thay thế bởi các nước có chi phí nhân công cũng như nguyên liệu rẻ hơn", TS Nguyễn Đức Thành cho biết.

Còn khi áp dụng chế biến sâu, ứng dụng công nghệ, doanh nghiệp có thể tạo ra các sản phẩm cũng như mẫu mã sản phẩm, tối ưu hóa quá trình sản xuất. Từ đó có thể giúp các doanh nghiệp chế biến gỗ Việt Nam chủ động thị trường, phát triển bền vững, tạo ra lợi nhuận cao hơn.

Về khuyến nghị, TS Nguyễn Đức Thành khuyến nghị trong ngắn hạn, các công ty cần kiểm tra, rà soát lại các công nghệ của mình, đầu tư vào quá trình nâng cao năng lực của người lao động cũng như từng bước chuyển hóa số hóa quản lý.

Trong trung hạn, cần đầu tư đồng bộ các hệ thống trang thiết bị, máy móc thiết bị lớn hơn, chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc.

Trong dài hạn, có thể xây dựng thương hiệu riêng, từ đó là tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

"Chúng ta cần phải chuyển từ tư duy "làm nhiều lời ít" sang "làm tinh lời cao". Và đây sẽ là con đường để gỗ Việt Nam tiếp tục phát triển, và gần nhất là sẽ đạt được mục tiêu xuất khẩu 25 tỷ USD vào năm 2030", TS Nguyễn Đức Thành cho biết.