Muốn đạt 100 tỷ USD xuất khẩu, ngành nông nghiệp cần một mô hình mới

Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, trong đó xuất khẩu nông, lâm, thủy sản được xác định là một trong những động lực quan trọng với mục tiêu đạt kim ngạch 100 tỷ USD trước năm 2030.

Phát biểu tại Tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?", ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng mục tiêu này khá cao trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang đối mặt với nhiều "điểm nghẽn" về chất lượng, kiểm dịch, kiểm nghiệm và năng lực đáp ứng yêu cầu thị trường. Tuy nhiên, với tiềm năng sản xuất và dư địa thị trường còn lớn, Việt Nam vẫn có cơ sở để hiện thực hóa mục tiêu.

Trong khi đó, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), nhận định để đạt mốc 100 tỷ USD cần một mô hình tăng trưởng hoàn toàn mới, thay vì duy trì tốc độ tăng trưởng 15-20% như hiện nay.

"Phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp nhằm tạo ra những giải pháp đủ mạnh", đại diện VASEP cho biết.

Ông Nam đề xuất thành lập một tổ điều hành hoặc ban chỉ đạo cấp Chính phủ để huy động nguồn lực, xử lý kịp thời các điểm nghẽn và tạo đột phá trong thực thi.

Còn chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn đánh giá xuất khẩu nông sản của Việt Nam đã có bước phát triển ngoạn mục trong nhiều năm qua, song đang chững lại do sản xuất nhỏ lẻ, yêu cầu thị trường ngày càng khắt khe và những thay đổi trong hệ thống tổ chức. Dù vậy, nếu quyết tâm đổi mới theo hướng đột phá, mục tiêu 100 tỷ USD không nằm ngoài tầm với.

Ở góc độ quản lý, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn cho biết năm 2025 xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt trên 70 tỷ USD, 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 35,88 tỷ USD nhưng tốc độ tăng trưởng đã chậm lại. Để đạt mốc 100 tỷ USD vào năm 2027, kim ngạch phải tăng trên 15% trong bối cảnh bảo hộ thương mại gia tăng, chi phí logistics và các rào cản về tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe.

Chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp

Phát biểu tại toạ đàm TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng muốn đạt 100 tỷ USD xuất khẩu phải chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, từ chạy theo sản lượng sang nâng cao giá trị.

Việt Nam không chỉ bán nông sản mà phải bán chất lượng, thương hiệu, sự tin cậy và câu chuyện của sản phẩm. Điều đó đòi hỏi xây dựng chuỗi giá trị liên kết chặt chẽ, trong đó Nhà nước đóng vai trò quan trọng ở các khâu truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch, kiểm nghiệm và hỗ trợ doanh nghiệp.

Chuyên gia Đặng Kim Sơn nhấn mạnh xuất khẩu nông sản không chỉ mang về hơn 70 tỷ USD và khoảng 20 tỷ USD xuất siêu mỗi năm mà còn tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho hàng triệu nông dân, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và ổn định kinh tế vĩ mô.

"Để đạt mục tiêu 100 tỷ USD, cần tháo gỡ những rào cản về sản xuất nhỏ lẻ, tăng cường liên kết nông dân với doanh nghiệp, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, thu hút đầu tư và phát triển thị trường", ông Sơn nêu quan điểm.

Trong khi đó theo chuyên gia Tô Nguyễn Thành, để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, cần xây dựng nền tảng dữ liệu xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất. Mọi thông tin từ vùng trồng, nhật ký canh tác, cơ sở đóng gói, chế biến, kiểm nghiệm đến hồ sơ xuất khẩu phải được số hóa, liên thông và quản lý trên một hệ thống thống nhất nhằm phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Ông cho biết mô hình truy xuất nguồn gốc đối với sầu riêng đã được triển khai với ba cấp định danh gồm từng quả, từng thùng hàng và từng container xuất khẩu. Toàn bộ dữ liệu về quy trình sản xuất, kiểm nghiệm và thông quan được tích hợp vào mã định danh của container, tạo nền tảng kết nối với hệ thống hải quan thông minh của nước nhập khẩu, qua đó rút ngắn thời gian thông quan, nâng cao hiệu quả quản lý và tăng sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.

Theo ông Thành, mấu chốt là xây dựng cơ sở dữ liệu số, liên kết dữ liệu trong toàn chuỗi và liên thông giữa doanh nghiệp với các cơ quan quản lý để tạo nền tảng cho chuyển đổi số và phát triển xuất khẩu bền vững.