Mưu sinh dưới thời tiết cực đoan

Ảnh: Nguyễn Vĩnh Sơn

Những đợt nắng nóng gay gắt kéo dài xen lẫn mưa dông đột ngột đang bào mòn sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của hàng triệu người lao động tự do.

Những con số đáng lo ngại

Với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên đặc thù, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu trên nhiều phương diện của đời sống xã hội. Biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh nguy hiểm gây ra bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan, tạo áp lực nặng nề lên hệ thống y tế toàn quốc và làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực lao động. Các nghiên cứu xã hội học ghi nhận hiện trên cả nước có khoảng 33 triệu lao động phi chính thức, trong đó khoảng 7 triệu người làm việc hoàn toàn ngoài trời. Lực lượng đông đảo này bao gồm các tài xế xe ôm, người giao hàng, công nhân xây dựng, người bán hàng rong, người thu gom phế liệu, bốc xếp hay vận chuyển hàng hóa. Thời gian làm việc trung bình của nhóm lao động này lên tới 55,3 giờ mỗi tuần, vượt quá quy định của Bộ luật Lao động khoảng 7 giờ. Số liệu cho thấy có tới 98,9% trong số họ thường xuyên tiếp xúc với nắng nóng và 98,4% phải làm việc trong môi trường không thuận lợi, phơi mình trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên.

Tại Hội thảo chia sẻ kết quả nghiên cứu "Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do tại các đô thị lớn ở Việt Nam" diễn ra vào đầu tháng 6 vừa qua, nhóm chuyên gia gồm GS.TS Nguyễn Văn Kính, TS Nguyễn Thu Giang, TS Vũ Ngọc Anh và TS Vũ Thị Minh Hạnh cùng các cán bộ Tổng hội Y học Việt Nam, Viện Phát triển sức khỏe cộng đồng Ánh Sáng chỉ ra bức tranh đáng báo động về thực trạng y tế của người lao động. Kết quả khảo sát cho thấy 74,8% người lao động thường xuyên cảm thấy mệt mỏi hoặc kiệt sức trong các đợt nắng nóng. Gánh nặng mưu sinh đè nặng lên vai những con người phải làm việc trực tiếp dưới mặt đường nhựa, nơi hấp thụ lượng nhiệt khổng lồ và tỏa ra hơi nóng ngột ngạt. Bên cạnh sự suy kiệt về thể xác, áp lực từ thời tiết cực đoan và nỗi lo sinh kế đang tấn công trực diện vào sức khỏe tâm thần của lực lượng lao động ngoài trời tại TP Hồ Chí Minh.

Thống kê ghi nhận hơn 60% người tham gia khảo sát phải chịu đựng tình trạng đau xương khớp kéo dài. Về mặt tâm lý, hơn 41% người lao động xác nhận tinh thần của họ bị ảnh hưởng tiêu cực, gần 11% có biểu hiện lo âu mức độ nhẹ và 3,6% đang đối mặt với hội chứng lo âu mức độ rất nặng. Rào cản lớn nhất hiện nay là khoảng trống trong việc tiếp cận an sinh xã hội và bảo vệ sức khỏe khi tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của nhóm đối tượng này còn rất thấp, đồng thời hơn 60% số người được hỏi hiện phải sống trong điều kiện nhà thuê hoặc nhà ở tạm bợ.

Đánh đổi sức khỏe để giữ sinh kế

Thực tế thời tiết những năm gần đây tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đang ngày càng trở nên khắc nghiệt rõ nét. Tại Hà Nội, các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài liên tục xuất hiện trong mùa hè. Trong khi đó, TP Hồ Chí Minh mang đặc trưng khí hậu nóng ẩm quanh năm với nền nhiệt cao kết hợp độ ẩm lớn, tạo ra cảm giác nóng bức thực tế cao hơn rất nhiều so với nhiệt độ đo được từ máy móc. Kiểu thời tiết sáng nắng chang chang, chiều lại đổ mưa rào khiến hơi đất bốc lên gây cảm giác ngột ngạt và ảnh hưởng tới sức khỏe. Đối với một shipper giao hàng hoặc tài xế công nghệ, việc phải di chuyển liên tục hàng chục kilomet giữa trưa nắng khiến cơ thể mất nước nhanh chóng, làm giảm khả năng tập trung và tăng nguy cơ tai nạn giao thông. Các nghiên cứu khoa học quốc tế cũng đồng thời cảnh báo nhiệt độ môi trường tăng cao ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng nhận thức, khả năng phản xạ và hiệu suất làm việc nói chung. Đây là những yếu tố đặc biệt quan trọng quyết định sự an toàn của những người chọn đường phố làm nơi mưu sinh.

Ông Hồ Khánh Đạt, một tài xế có hơn 12 năm gắn bó với nghề xe ôm công nghệ, chia sẻ rằng người lao động ngoài trời đang phải thường xuyên đối mặt với các hiện tượng thời tiết bất thường như nắng nóng gay gắt, mưa lớn đột ngột, khói bụi và nhiệt độ thay đổi liên tục trong ngày. Để đảm bảo trang trải cuộc sống gia đình, tài xế phải làm việc từ 12 đến 16 giờ mỗi ngày và gần như không có ngày nghỉ. Dưới cái nắng đỉnh điểm lên đến 38-40 độ, họ vẫn phải liên tục di chuyển trên đường để nhận và giao hàng cho khách.

Đã hơn 20 năm mưu sinh bằng nghề bán bánh tráng trộn, cóc, ổi và xoài trên các tuyến phố ở TP Hồ Chí Minh, chị Minh Tâm (50 tuổi) ngậm ngùi cho biết thời tiết những năm gần đây ngày càng khắc nghiệt đến mức vắt kiệt sức lực con người. Mỗi ngày, chị thức dậy từ sáng sớm để lấy hàng, bắt đầu rong ruổi từ khoảng 10h sáng và thường đến 22h đêm mới dọn hàng về đến nhà. Mang trong mình căn bệnh viêm xoang mãn tính và thoát vị đĩa đệm, những đợt nắng nóng kéo dài khiến cơ thể chị nhanh chóng kiệt quệ, các cơn đau xương khớp bộc phát trở nên nghiêm trọng hơn rất nhiều. Chị chia sẻ có những ngày trời nóng hầm hập từ sáng đến tối, đứng ngoài đường cả ngày rất mệt mỏi nhưng vẫn phải cố gắng chịu đựng vì nghỉ bán ngày nào là gia đình mất nguồn thu nhập ngày đó.

Cuối tháng 5 vừa qua, Bệnh viện Bạch Mai tiếp nhận một nam công nhân 25 tuổi nhập viện cấp cứu sau khi làm việc liên tục nhiều giờ ngoài trời dưới nền nhiệt thực tế khoảng 40⁰C. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng mất nước nghiêm trọng, xuất hiện dấu hiệu suy thận cấp và tiêu cơ do lao động nặng kéo dài trong điều kiện nắng nóng nhưng không được bổ sung đủ nước. May mắn thay, sau ba ngày điều trị tích cực bởi các bác sĩ, chức năng thận của bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn. Đây chỉ là một trong nhiều trường hợp điển hình cho thấy những rủi ro sức khỏe nguy hiểm ngày càng gia tăng đối với người lao động ngoài trời khi biến đổi khí hậu diễn biến ngày một phức tạp hơn.

Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng cần có những chính sách hỗ trợ thiết thực, lấp đầy khoảng trống an sinh xã hội hiện nay. Việc khuyến khích và tạo điều kiện cho người lao động tự do tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế là vô cùng cấp bách. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần có những khuyến cáo, hướng dẫn cụ thể về an toàn lao động trong điều kiện thời tiết đặc biệt nguy hiểm, giúp người dân biết cách tự bảo vệ mình, bổ sung nước và nghỉ ngơi hợp lý để tránh các tai biến nguy hiểm.