Nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm công nghiệp hỗ trợ

Những năm gần đây, hệ thống doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong một số ngành đã từng bước hình thành. Cả nước hiện nay có trên 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Trong đó 1/7 đủ năng lực để cung ứng trực tiếp cho doanh nghiệp lắp ráp và các tập đoàn đa quốc gia. Nhưng trong 1.000 doanh nghiệp đó, doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm vỏn vẹn khoảng 30% và phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và vừa. 

Theo thống kê giá trị gia tăng nước ngoài trong xuất khẩu của một số quốc gia tại châu Á, tỉ lệ này của Việt Nam là 48,5%. Nghĩa là trong 100 USD hàng hóa Việt Nam xuất khẩu đi có 48,5 USD được tạo ra ở các nền kinh tế khác thông qua việc mua nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ khác. Trong khi, tỉ lệ này của một số quốc gia trong khu vực như Thái Lan vào khoảng 38,9%, Malaysia là 34,2%, Trung Quốc chỉ là 17%. Tỷ lệ càng cao thể hiện xuất khẩu dựa nhiều vào đầu vào được tạo ra ở nước ngoài.

Những con số này đặt ra bài toán cần nâng cao giá trị gia tăng, tính tự chủ của lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ Việt Nam. Đây cũng là nội dung được trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc gia "Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam" diễn ra vào hôm qua. Nhiều doanh nghiệp, hiệp hội, viện nghiên cứu, cũng đã mang tới khu vực triển lãm của Hội thảo các mô hình, ví dụ sinh động trong việc kết hợp giữa nghiên cứu - ứng dụng, nâng cao giá trị cho sản phẩm công nghiệp.

"From Vietnam with love", từ Việt Nam với tình yêu - đây là dòng chữ được khắc trên bảng mạch điện tử do Việt Nam sản xuất và được sử dụng trong robot để giúp trẻ em học bài này. Điều đáng nói, robot này có tới hơn 300 linh kiện, nhưng doanh nghiệp chỉ sản xuất duy nhất bảng mạch này. Những bộ phận còn lại như khuôn, vỏ ngoài đều đặt hàng các doanh nghiệp Việt khác trong chuỗi cung ứng.

Ông Đàm Đắc Quang - Đồng sáng lập Công ty Lumi Việt Nam cho biết: "Chúng tôi từng bước làm chủ những phần cốt lõi và là thế mạnh của chúng tôi, luôn duy trì một nguồn ngân sách 8-10% cho R&D và đó là điểm khác biệt lớn nhất của công ty so với doanh nghiệp khác".

Công nghiệp hỗ trợ là ngành đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn, thời gian hoàn vốn dài. Do đó, để doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào máy móc, công nghệ, cần tăng cường liên kết với các doanh nghiệp FDI hạ nguồn để mở rộng thị trường, bảo đảm đầu ra, đơn hàng.

Ông Nguyễn Bá Luận - Phó Tổng Giám đốc Công ty Xe buýt Daewoo Việt Nam chia sẻ: "Mẫu xe buýt này của chúng tôi mới sản xuất, bước đầu tỉ lệ nội địa hóa khoảng 40%, nhưng đối với dòng xe truyền thống như xe xăng, xe dầu, chúng tôi nâng tỉ lệ nội địa hóa lên 60%. Tuy nhiên, nó phụ thuộc vào model xe. Chúng tôi cố gắng nâng sản lượng xe lên cao, việc đầu tư tỉ lệ nội địa hóa sẽ cao hơn".

Để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm Việt, nhiều ý kiến tại Hội nghị đề xuất, các chính sách hỗ trợ không chỉ tập trung vào doanh nghiệp, mà còn cần hướng đến cả hệ sinh thái như đào tạo, thử nghiệm, chứng nhận và kết nối thị trường.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng - Giám đốc Công ty Cổ phần Điện tử G8 nêu ý kiến: "Ví dụ, để có chứng chỉ cho một dây nguồn, đạt chứng chỉ đạt xuất Mỹ, chúng tôi phải làm sản phẩm ở Việt Nam, gửi sang một đơn vị kiểm nghiệm ở đại diện của châu Á hoặc Mỹ để nhận chứng chỉ, sau 3-6 tháng mới có chứng chỉ, cộng thêm chi phí lên tới 1 tỷ đồng. Mong muốn của tôi là ở Việt Nam có trung tâm, phòng thử nghiệm dùng chung, để giúp cho đơn vị vừa và nhỏ như chúng tôi có thời gian ngắn hơn và chi phí tốt hơn xin chứng chỉ, chứng nhận cấp quốc tế".

Ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Liên đoàn Doanh nghiệp tỉnh Phú Thọ nhận định: "Ở quy mô quốc gia, chúng ta cần xây dựng các trung tâm nghiên cứu và sản xuất thử nghiệm. Chúng ta hãy cùng đồng hành để làm sao doanh nghiệp và chính quyền địa phương cùng tìm ra mô hình, xây dựng trong những hạ tầng của các khu công nghiệp, doanh nghiệp lớn, sẽ dễ dàng vận hành và phát huy được giá trị của việc nghiên cứu, chuyển giao công nghệ".

Nâng cao giá trị gia tăng, tự chủ công nghiệp không có nghĩa Việt Nam phải tự sản xuất toàn bộ sản phẩm và linh kiện. Trong một nền kinh tế mở, tự chủ chiến lược nằm ở khả năng lựa chọn, kiểm soát và làm chủ những năng lực có ý nghĩa then chốt, đồng thời bảo đảm nguồn cung đa dạng, an toàn đối với các đầu vào thiết yếu. 

Mô hình Đường cong nụ cười mô tả mức độ phân bổ giá trị gia tăng của các công đoạn khác nhau trong một chuỗi giá trị toàn cầu. Các khâu từ nghiên cứu phát triển, thương hiệu, thiết kế… tạo giá trị gia tăng cao hơn, trong khi sản xuất của một số sản phẩm nằm ở đáy của chuỗi giá trị. Nhìn lại ngành công nghiệp hỗ trợ Việt Nam, mức độ tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao vẫn còn thấp. Chỉ khoảng 19% doanh nghiệp dệt may, da giày và 33% doanh nghiệp điện tử có thực hiện công đoạn thiết kế trong quá trình sản xuất.

Với hướng tiếp cận này, tại Hội nghị ngày hôm qua, đồng chí Nguyễn Thanh Nghị - Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, yêu cầu mục tiêu phát triển công nghiệp hỗ trợ cần dịch chuyển từ "nội địa hóa sản phẩm" sang "nội địa hóa giá trị và năng lực". Doanh nghiệp cần từng bước đi lên các tầng cao hơn của chuỗi sản xuất. 

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc yêu cầu hoàn thiện thể chế; kiến tạo thị trường dẫn dắt, nghiên cứu cơ chế để đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công trở thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp trong nước; xây dựng hạ tầng chất lượng và nghiên cứu ứng dụng dùng chung.