Nâng hạng thị trường phải đi cùng nâng hạng doanh nghiệp

Chất lượng tăng trưởng cần đi vào chiều sâu

Chỉ còn khoảng một tuần nữa, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ chính thức được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp theo tiêu chí của FTSE Russell. Dòng vốn trên thị trường đã bắt đầu gia tăng, song chưa thực sự mạnh mẽ. Trao đổi về vấn đề này trong Talk show Phố Tài chính (The Finance Street Talk show) trên VTV8, các chuyên gia cho rằng, nâng hạng mới chỉ là bước khởi đầu; để thu hút dòng vốn lớn và bền vững, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế, cải thiện môi trường đầu tư và chất lượng doanh nghiệp.

Theo TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội, chất lượng tăng trưởng của kinh tế Việt Nam hiện nay đang cải thiện khá rõ, nhưng chưa thể coi là đã thật sự bền vững. Điểm tích cực trước hết là không chỉ duy trì tốc độ tăng trưởng cao mà cơ cấu đóng góp cũng khá rộng. GDP quý II/2026 tăng 8,39%, đưa tăng trưởng 6 tháng lên 8,18%. Trong đó, công nghiệp và xây dựng tăng 9,81%, dịch vụ tăng 8,09%; hai khu vực này gần như chia đều phần đóng góp vào tăng trưởng. Trong bối cảnh kinh tế thế giới tăng chậm hơn đáng kể, đây là tốc độ rất đáng ghi nhận.

Điểm thứ hai, động lực tăng trưởng đang dịch chuyển theo hướng thực chất hơn ở khu vực sản xuất. Tám tháng năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng khoảng 11,9%, riêng công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò động lực. Chất lượng tăng trưởng muốn bền vững phải dựa nhiều hơn vào năng lực sản xuất, năng suất, công nghệ và khả năng tham gia chuỗi giá trị. Cùng với đó, dòng vốn FDI đăng ký đạt trên 40 tỷ USD, vốn thực hiện đạt hơn 17 tỷ USD và phần lớn dòng vốn mới tiếp tục hướng vào công nghiệp chế biến, chế tạo. Điều đó cho thấy niềm tin của nhà đầu tư quốc tế đối với triển vọng của Việt Nam vẫn khá mạnh. Điểm thứ ba là đầu tư công, thị trường trong nước và khu vực dịch vụ tiếp tục tạo lực đỡ.

"Tuy nhiên, khi nói đến chất lượng tăng trưởng, chúng ta phải nhìn sâu hơn con số GDP. Một nền kinh tế tăng trưởng tốt phải đồng thời nâng được năng suất lao động, hàm lượng công nghệ, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, sức khỏe doanh nghiệp và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Bên cạnh đó, lạm phát bình quân vẫn cần được theo dõi chặt chẽ. Một bộ phận doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang chịu áp lực đáng kể về chi phí vốn, thị trường, dòng tiền và sức cạnh tranh. Điều đó cho thấy phía sau các chỉ tiêu vĩ mô tích cực vẫn có sự phân hóa giữa các nhóm doanh nghiệp. Vì vậy, tôi đánh giá tăng trưởng hiện nay là cao hơn, rộng hơn và thực chất hơn, nhưng bước tiếp theo phải là sâu hơn và bền vững hơn", TS. Mạc Quốc Anh đánh giá.

Doanh nghiệp trước áp lực chi phí vốn

Trên thế giới ở thời điểm hiện tại, các thị trường toàn cầu đang bước vào một giai đoạn mới với chu kỳ lãi suất cao hơn để kiểm soát lạm phát, chi phí nguồn vốn trở nên đắt đỏ… cùng những yếu tố bất định khác. Nhận định về vấn đề này, TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội cho biết, lịch sử cho thấy các chu kỳ thắt chặt của Mỹ thường không kéo dài 10 năm liên tục. 

Giai đoạn 2004 - 2006, Fed nâng lãi suất từ khoảng 1% lên 5,25% trong khoảng hai năm. Giai đoạn 2015 - 2018, Fed nâng dần lãi suất lên vùng 2,25 - 2,5% rồi đảo chiều trong năm 2019. Gần nhất là từ tháng 3/2022 đến tháng 7/2023, Fed tăng rất nhanh từ vùng gần 0% lên 5,25 -5,5%, sau đó duy trì ở mức cao trước khi bước vào quá trình giảm dần.

Nhưng lần này có một số điểm rất khác. Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, thế giới đã trải qua hơn một thập kỷ tiền rẻ, lãi suất rất thấp, thậm chí có thời điểm lãi suất âm tại một số nền kinh tế phát triển. Bối cảnh hiện nay không còn thuận lợi để quay lại trạng thái đó một cách dễ dàng.

Lạm phát đã giảm so với đỉnh nhưng chưa hoàn toàn ổn định. Quá trình giảm lạm phát ở nhiều nền kinh tế diễn ra chậm hơn kỳ vọng, trong khi rủi ro giá năng lượng, địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng vẫn tồn tại. Vì vậy, các ngân hàng trung ương khó có thể quay trở lại chính sách tiền tệ siêu lỏng quá nhanh.

Ngoài yếu tố chu kỳ còn có những lực đẩy mang tính cấu trúc làm chi phí vốn có thể cao hơn trước: phân mảnh thương mại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng; chi phí chuyển đổi năng lượng; nợ công cao; chi tiêu quốc phòng gia tăng; nhu cầu vốn rất lớn cho hạ tầng số, AI và bán dẫn; cùng với rủi ro địa chính trị làm phần bù rủi ro tăng lên.

"Tôi cho rằng kịch bản hợp lý hơn trong những năm tới là: lãi suất có thể giảm dần, nhưng tiền sẽ không còn rẻ như trước. Đối với Việt Nam, điều này rất quan trọng. Khi lãi suất quốc tế còn cao, tài sản bằng USD vẫn hấp dẫn, các nền kinh tế mới nổi phải cạnh tranh mạnh hơn để thu hút và giữ dòng vốn. Điều đó có thể tạo thêm sức ép lên tỷ giá, mặt bằng lãi suất trong nước và chi phí huy động vốn của doanh nghiệp.

Với doanh nghiệp và thị trường chứng khoán, bài toán lớn nhất vì vậy không phải là cố đoán chính xác lãi suất sẽ giảm vào tháng nào, mà phải nâng chất lượng tài sản, hiệu quả sử dụng vốn và sức khỏe bảng cân đối kế toán để vẫn tăng trưởng được trong một thế giới mà đồng vốn ngày càng đắt hơn và chọn lọc hơn", TS. Mạc Quốc Anh cho hay.

Cũng theo TS. Mạc Quốc Anh, những biến động của kinh tế và thị trường tài chính toàn cầu sẽ tác động đến chất lượng tăng trưởng của Việt Nam, bởi chúng ta là một nền kinh tế có độ mở rất lớn, tham gia sâu vào thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng quốc tế. Nhưng tác động đó không hoàn toàn theo một chiều tiêu cực. Trong một thế giới nhiều bất định, quốc gia nào duy trì được ổn định vĩ mô, kiểm soát được lạm phát, tỷ giá, bảo đảm được môi trường đầu tư và nâng được sức cạnh tranh thì thậm chí còn có thể chuyển dịch dòng vốn, đơn hàng và chuỗi cung ứng về phía mình.

Theo đánh giá của TS. Mạc Quốc Anh, có ít nhất ba kênh tác động rất rõ. Kênh thứ nhất là thương mại và cầu bên ngoài. Kênh thứ hai là tỷ giá và dòng vốn. Kênh thứ ba là chi phí vốn, đây là một yếu tố rất quan trọng. Thực tế Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước đang rất quyết liệt yêu cầu hệ thống ngân hàng tiết giảm chi phí và giảm lãi suất, đồng thời triển khai các chương trình tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa và các lĩnh vực động lực tăng trưởng.

Nhưng doanh nghiệp không chỉ nhìn vào lãi suất danh nghĩa mà cần nhìn vào khả năng tạo ra lợi nhuận cao hơn chi phí vốn. Ví dụ, nếu một doanh nghiệp vay với chi phí vốn 7 - 8% nhưng biên lợi nhuận ròng chỉ 3 - 5% thì bản chất mô hình tài chính đã rất mong manh. Khi đơn hàng giảm, tỷ giá biến động hoặc khách hàng thanh toán chậm, doanh nghiệp có thể lập tức gặp vấn đề dòng tiền.

"Đây cũng là lý do tôi đặc biệt quan tâm đến sức khỏe của khu vực doanh nghiệp. Số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn ở mức đáng lưu ý. Những số liệu đó không có nghĩa toàn bộ nền kinh tế đang khó khăn, bởi sản xuất công nghiệp vẫn tăng tốt, nhưng nó phản ánh sự phân hóa rất lớn giữa các doanh nghiệp.

Do vậy, doanh nghiệp cần thay đổi cách ứng xử với chu kỳ mới. Trước đây, trong môi trường tiền rẻ, nhiều doanh nghiệp có thể phát triển dựa trên đòn bẩy tài chính và mở rộng quy mô rất nhanh. Nhưng trong môi trường hiện nay, theo tôi phải chuyển từ tư duy tăng trưởng bằng vay vốn sang tăng trưởng bằng hiệu quả sử dụng vốn. Doanh nghiệp phải quản trị dòng tiền chặt hơn; cơ cấu lại các khoản nợ ngắn hạn và dài hạn; hạn chế vay ngoại tệ khi không có nguồn thu ngoại tệ đối ứng; quản trị rủi ro tỷ giá; rà soát những dự án có thời gian hoàn vốn quá dài; tập trung vốn vào những ngành nghề cốt lõi", TS. Mạc Quốc Anh nhận định.

Năm bài toán cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Để nâng cao chất lượng tăng trưởng cho nền kinh tế, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, TS. Mạc Quốc Anh cho biết, điều quan trọng nhất là phải thống nhất một nêu quan điểm: Không thể đạt tăng trưởng hai con số bền vững chỉ bằng cách bơm thêm vốn, tăng đầu tư hoặc mở rộng tín dụng. Mục tiêu tăng trưởng cao phải đồng thời gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và chuyển đổi căn bản mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo TS. Mạc Quốc Anh, chính sách trong giai đoạn tới cần giải quyết đồng thời năm bài toán: vốn, năng suất, doanh nghiệp, thể chế và thị trường.

Trước hết, phải tiếp tục giữ ổn định kinh tế vĩ mô làm nền tảng. Phải chuyển từ tư duy tăng bao nhiêu tín dụng sang mỗi đồng tín dụng tạo ra bao nhiêu GDP, bao nhiêu việc làm và bao nhiêu giá trị gia tăng.

Thứ hai là nâng cao năng suất của khu vực doanh nghiệp. Đây mới là chìa khóa của tăng trưởng hai con số. Một nền kinh tế không thể tăng trưởng 10% trong nhiều năm nếu năng suất chỉ tăng 3% - 4%. Muốn tăng trưởng nhanh và bền vững thì khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, AI, tự động hóa và chuyển đổi số phải thực sự đi vào nhà máy và doanh nghiệp chứ không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, Nhà nước có thể hỗ trợ theo hướng đồng tài trợ chi phí chuyển đổi số, nghiên cứu và phát triển, mua phần mềm quản trị, áp dụng AI, đổi mới thiết bị và đào tạo nhân lực.

Thứ ba, phải tạo một cuộc cải cách thực chất về môi trường kinh doanh và thể chế. Khu vực kinh tế tư nhân phải được tạo điều kiện thực sự để trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế.

Thứ tư là phát triển thị trường vốn theo chiều sâu. Nếu muốn doanh nghiệp tăng trưởng hai con số, nhu cầu vốn trung và dài hạn sẽ rất lớn. Không thể đặt toàn bộ gánh nặng đó lên hệ thống ngân hàng thương mại. Chúng ta cần phát triển đồng bộ thị trường chứng khoán, trái phiếu doanh nghiệp, các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, bảo hiểm và các định chế đầu tư dài hạn. Đồng thời phải nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin, kiểm toán và bảo vệ nhà đầu tư.

Vì vậy, việc thị trường chứng khoán được nâng hạng có ý nghĩa rất lớn nhưng nâng hạng thị trường phải đi cùng nâng hạng doanh nghiệp.

Cuối cùng, phải tăng mạnh khả năng liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với khu vực FDI và chuỗi giá trị toàn cầu. Hiện khu vực FDI vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu. Mục tiêu của chúng ta không nên chỉ là thu hút thêm bao nhiêu tỷ USD FDI, mà phải đặt thêm câu hỏi: sau 5 năm, bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 của các tập đoàn đó? Bao nhiêu công nghệ được chuyển giao? Tỷ lệ nội địa hóa tăng bao nhiêu?

"Nếu làm được những việc này thì tăng trưởng 10% sẽ không còn đơn thuần là kết quả của việc đưa thêm vốn vào nền kinh tế, mà là kết quả của việc nền kinh tế sử dụng vốn thông minh hơn, lao động hiệu quả hơn và doanh nghiệp có năng suất cao hơn", TS. Mạc Quốc Anh nhận định.

Nâng hạng thị trường gắn với nâng hạng doanh nghiệp

Liên quan đến việc thị trường chứng khoán sẽ được nâng hạng vào tuần tới như công bố của FTSE trước đó, cộng với những yếu tố về tăng trưởng kinh tế hiện tại, theo TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Thành phố Hà Nội, việc Việt Nam chính thức được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp chắc chắn sẽ tạo ra một cú hích rất quan trọng cho thị trường chứng khoán Việt Nam. 

Nhưng cần hiểu đúng: đây không chỉ là cú hích về dòng tiền trong một vài phiên giao dịch mà quan trọng hơn là một cú hích về vị thế, chất lượng thị trường và khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế trong nhiều năm tới. Vì vậy, không nên đo thành công của nâng hạng bằng số tiền vào thị trường trong một tuần hay một tháng. Điều lớn hơn nằm ở ba tác động.

Thứ nhất, nâng hạng mở ra một cánh cửa vốn hoàn toàn mới cho Việt Nam. Khi còn là thị trường cận biên, Việt Nam nằm ngoài phạm vi đầu tư hoặc bị giới hạn tỷ trọng đối với rất nhiều quỹ đầu tư toàn cầu. Khi trở thành thị trường mới nổi, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong hệ thống benchmark, mô hình phân bổ tài sản và danh mục theo dõi của một tập hợp nhà đầu tư lớn hơn nhiều. Dòng vốn đáng quan tâm nhất, không phải chỉ là dòng vốn ETF thụ động bắt buộc mua theo chỉ số mà chính là dòng vốn chủ động.

Thứ hai, Việt Nam bước vào thời điểm nâng hạng với một nền tảng kinh tế tương đối thuận lợi. Thứ ba, nâng hạng sẽ tạo áp lực tích cực để bản thân thị trường chứng khoán Việt Nam phải nâng chất lượng. Khi có nhiều nhà đầu tư tổ chức quốc tế tham gia, yêu cầu đối với công bố thông tin, quản trị doanh nghiệp, chuẩn mực kế toán, thanh khoản, bảo vệ cổ đông thiểu số và khả năng tiếp cận thị trường cũng cao hơn - đây mới là lợi ích rất lớn.

Theo TS. Mạc Quốc Anh không nên chỉ mong tiền ngoại vào nhiều hơn, mà phải hướng đến một thị trường mà tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức cao hơn, đầu tư dài hạn nhiều hơn và hành vi đầu cơ ngắn hạn giảm dần. Vì vậy, điều quan trọng nhất sau ngày 21/9 là phải biến nâng hạng kỹ thuật thành nâng hạng thực chất. Và xa hơn nữa, sau FTSE, Việt Nam cần đặt mục tiêu tiến tới nâng hạng lên Emerging Markets theo tiêu chí của MSCI, bởi đây sẽ là một nấc thang lớn hơn về quy mô tài sản toàn cầu có thể tiếp cận.