Nâng tỷ lệ nước sạch nông thôn, giám sát chặt chẽ nguồn nước

Hưởng ứng Tuần lễ Quốc gia Nước sạch và Vệ sinh môi trường năm 2026 với chủ đề “Cấp nước an toàn - Ứng dụng công nghệ số - Phát triển bền vững”, thành phố Hải Phòng đang tập trung đẩy mạnh các hoạt động đổi mới quản lý và vận hành hệ thống cấp nước nông thôn. Diễn ra từ nay đến ngày 6/5 và kéo dài các hoạt động hưởng ứng đến Ngày Môi trường Thế giới (5/6), Tuần lễ năm nay nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết trong việc nâng cao năng lực hạ tầng để đảm bảo nguồn nước sinh hoạt an toàn cho người dân, nhất là tại các khu vực đang đối mặt với khó khăn do hạ tầng xuống cấp.

Thực tế ghi nhận tại nhiều địa phương, sự thay đổi từ nguồn nước giếng khoan không đảm bảo sang nước máy tập trung đã cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống. Điển hình như tại xã Kiến Hưng, nhà máy nước sạch công suất 12.000m3/ngày đêm hiện đang cung cấp nước cho 15.000 hộ dân tại 7 xã thuộc vùng nhiễm chua, mặn. Ông Bùi Huy Cư, Giám đốc Công ty Tân Thanh cho biết đơn vị đặc biệt quan tâm đến quy trình xử lý theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các chỉ số về độ đục, độ mặn và hàm lượng hữu cơ để đảm bảo nước đầu ra đạt chuẩn.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được với tỷ lệ người dân sử dụng nước sạch nông thôn đạt 98,9%, thành phố vẫn còn khoảng 1,1% dân cư chưa được tiếp cận nước sạch từ các nhà máy tập trung. Đáng quan ngại hơn, hơn 1/6 tổng số nhà máy cấp nước hiện nay có hạ tầng xuống cấp, không đảm bảo chất lượng cung ứng thường xuyên. Tại một số địa bàn như xã Tiên Minh, người dân phản ánh tình trạng nước vẫn còn vị ngang và mặn vào các tháng cuối năm do chất lượng nước thô đầu vào bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn và ô nhiễm. Bên cạnh đó, năng lực quản lý yếu kém của một số đơn vị vận hành quy mô nhỏ cũng dẫn đến việc nước thành phẩm chưa đáp ứng đầy đủ Quy chuẩn địa phương 02/2023 của thành phố.

Trước thực trạng này, Chi cục Quản lý Tài nguyên nước và Phòng chống thiên tai TP Hải Phòng đã đề xuất 7 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm kiện toàn hệ thống cấp nước nông thôn. Ông Đoàn Văn Ban, Phó Chi cục trưởng cho biết đơn vị đang rà soát toàn diện thực trạng sản xuất và tham mưu ban hành Nghị quyết về việc mở rộng các nhà máy quy mô lớn, tiến tới chấm dứt hoạt động của các cơ sở nhỏ lẻ không đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật. Do đặc thù nhiều tuyến sông bị nhiễm mặn định kỳ từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau, thành phố sẽ tăng cường lấy mẫu và giám sát chặt chẽ nguồn nước thô cấp cho các nhà máy, đảm bảo an ninh nguồn nước và sức khỏe bền vững cho cộng đồng dân cư nông thôn.

Những số liệu thực tế cho thấy nước sạch không chỉ là nhu cầu thiết yếu mà còn là thách thức lớn trong quá trình phát triển bền vững ở khu vực nông thôn. 

Theo các phân tích của ông Nguyễn Thành Luân, Giám đốc Trung tâm Quốc gia Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn, để tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay, cần đồng thời kiểm soát chặt chẽ nguồn nước đầu vào, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát chất lượng và từng bước chuẩn hóa năng lực của các đơn vị vận hành. Đây được xem là những điều kiện nền tảng nhằm bảo đảm người dân nông thôn được tiếp cận nguồn nước an toàn, ổn định và bền vững hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.

Khó khăn đưa nước sạch về vùng nông thôn

Trong chương trình Chào buổi sáng, ông Nguyễn Thành Luân, Giám đốc Trung tâm Quốc gia nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, đã có những chia sẻ về bức tranh toàn cảnh và những "điểm nghẽn" trong việc đưa nước sạch về vùng nông thôn, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa.

Về tiêu chí đánh giá "nước sạch đạt chuẩn quốc gia", ông Luân cho biết từ ngày 1/5/2025, quy chuẩn mới theo Thông tư 52/2024 của Bộ Y tế sẽ được áp dụng, đòi hỏi nguồn nước phải đạt 99 thông số kỹ thuật nghiêm ngặt (gồm 10 thông số nhóm A và 89 thông số nhóm B). Tuy nhiên, để đạt được tiêu chuẩn này ở các khu vực miền núi là một bài toán vô cùng nan giải. 

Hiện tại, tỷ lệ người dân nông thôn được sử dụng nước đạt chuẩn tại khu vực miền núi và Tây Nguyên mới chỉ đạt khoảng 18%, cá biệt có những địa phương như Cao Bằng chỉ đạt 11%, hay Điện Biên là 12%. Nguyên nhân chính là do đặc thù địa hình chia cắt, dân cư thưa thớt khiến chi phí đầu tư các công trình cấp nước tập trung bị đội lên rất cao, khó thu hút nguồn vốn xã hội hóa từ tư nhân, trong khi nguồn vốn đầu tư từ Nhà nước lại đang giảm dần.

Đáng chú ý, có tới gần 15% trong tổng số hơn 17.000 công trình cấp nước nông thôn tập trung trên cả nước hiện không hoạt động khiến người dân dù có công trình nhưng vẫn khát nước sạch. 

Lý giải về thực trạng này, Giám đốc Trung tâm Quốc gia nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn cho biết phần lớn đây là những công trình cũ, quy mô nhỏ phục vụ từ 50 - 100 hộ dân, hiện đã xuống cấp trầm trọng. Bên cạnh tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu làm cạn kiệt các nguồn nước suối và mỏ nước, thì nguyên nhân chủ yếu nằm ở khâu quản lý và vận hành. 

Việc giao các trạm cấp nước cho Ủy ban nhân dân xã hoặc cộng đồng tự quản lý bộc lộ nhiều bất cập do cán bộ thiếu chuyên môn kỹ thuật, không biết khắc phục khi xảy ra hỏng hóc. Thêm vào đó, do đời sống đồng bào còn nhiều khó khăn, nguồn thu phí sử dụng nước quá ít ỏi, hoàn toàn không đủ để bù đắp chi phí duy tu, bảo dưỡng hay duy trì bộ máy vận hành.

Việc thực hiện quyết liệt chiến lược quốc gia về cấp nước sạch và vệ sinh nông thôn đến năm 2030 là một nhiệm vụ đang hết sức cấp bách nhằm từng bước thu hẹp khoảng cách tiếp cận nước sạch giữa các vùng miền, đảm bảo an toàn sức khỏe cho người dân cũng như hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.