Ngành Hải quan quyết liệt gỡ nút thắt sở hữu trí tuệ

Trong bối cảnh Việt Nam đứng trước áp lực lớn từ các đối tác thương mại quốc tế về vấn đề bản quyền, Công điện số 38/CĐ-TTg như một phát súng hiệu lệnh, kích hoạt đợt ra quân cao điểm nhất từ trước đến nay. Ngành Hải quan, với vai trò "người gác cổng" trung thành, đang siết chặt vòng vây từ cửa khẩu truyền thống đến từng ngõ ngách trên không gian số.

Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, yêu cầu triển khai đợt cao điểm ngăn chặn xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

Không có vùng cấm tại cửa khẩu

Ngay sau khi Chính phủ phát lệnh, ngành Hải quan đã ban hành Công văn khẩn số 15923/CHQ-ĐTCBL. Mục tiêu được xác lập cụ thể là số vụ việc tạm dừng thông quan và xử lý vi phạm phải tăng ít nhất 20% so với cùng kỳ năm trước.

Trên thực tế, việc kiểm soát hàng giả qua biên giới lâu nay vẫn là một điểm nghẽn cam go. Với lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu lớn, thủ đoạn của tội phạm kinh tế ngày càng tinh vi, hàng giả được trà trộn, thay đổi nhãn mác ngay trong quá trình vận chuyển, hoặc lợi dụng các luồng thông quan nhanh để tuồn hàng.

Điển hình là vụ bắt giữ lô hàng 472 thùng thuốc lá Lambert & Butler mới đây. Nếu không có sự nhạy bén và nghiệp vụ phân tích rủi ro sắc sảo, lô hàng giả trị giá hơn 254,7 tỷ đồng này đã có thể lọt lưới, gây thiệt hại khổng lồ cho uy tín của thị trường Việt Nam trên bản đồ quốc tế.

Một điểm mới đáng chú ý trong đợt ra quân này là sự mở rộng phạm vi kiểm soát lên môi trường thương mại điện tử. Công điện 38 nhấn mạnh: Xâm phạm SHTT trên không gian mạng là một mặt trận khốc liệt. Hàng giả không chỉ nằm trong các container mà hiện diện trên các sàn giao dịch xuyên biên giới, các ứng dụng mạng xã hội.

Ngành Hải quan đã bắt đầu nâng cấp hệ thống quản trị rủi ro bằng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data). Việc rà soát không chỉ dừng lại ở các lô hàng cụ thể mà còn tập trung vào các tuyến đường trọng điểm, các doanh nghiệp có lịch sử đen về tuân thủ pháp luật.

Từ áp lực "nhóm cảnh báo" đến cơ hội nâng tầm chuỗi giá trị toàn cầu

Việc Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ xếp Việt Nam vào nhóm cảnh báo cao nhất về SHTT là một tín hiệu cần lưu ý. Tuy nhiên, thay vì nhìn nhận theo hướng tiêu cực, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI cho rằng, đây là lúc doanh nghiệp Việt cần bình tĩnh để "tự soi lại mình".

Sở hữu trí tuệ không còn là câu chuyện của riêng các tập đoàn lớn mà đã trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của mọi doanh nghiệp. Câu hỏi đặt ra sát sườn là phần mềm văn phòng có bản quyền không, bao bì sản phẩm có vô tình mượn ý tưởng của đơn vị khác không, các nền tảng số của doanh nghiệp đã có quy trình gỡ bỏ vi phạm chưa.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ và EU, việc tuân thủ SHTT không còn là lựa chọn mà là tấm vé vào cửa. Việc minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng chính là cách bảo vệ tốt nhất trước các rào cản thuế quan và pháp lý khắc nghiệt từ đối tác.

Để chiến dịch đạt được hiệu quả, ngành Hải quan đang phối hợp chặt chẽ với các hiệp hội chống hàng giả quốc tế (như VACIP) để tổ chức các buổi hội thảo đào tạo nghiệp vụ. Mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng một hệ thống hải quan thông minh, nơi mọi dấu hiệu xâm phạm SHTT đều bị nhận diện ngay từ khi lô hàng còn chưa cập cảng.

Bên cạnh đó, cải cách tập trung hoàn thiện khung pháp lý và chia sẻ dữ liệu liên ngành. Khi thông tin giữa Hải quan, Công an, Quản lý thị trường và Ngân hàng được thông suốt, những ma trận kinh doanh hàng giả sẽ bị cắt đứt hoàn toàn dòng tiền và đường đi.

Đợt cao điểm từ ngày 7/5 - 30/5/2026 là bài kiểm tra quan trọng cho năng lực thực thi của ngành Hải quan. Thu thuế là nhiệm vụ, nhưng bảo vệ quyền SHTT mới là cách để nuôi dưỡng nguồn thu bền vững nhất. Khi môi trường kinh doanh đủ an toàn cho trí tuệ nảy mầm, đó cũng là lúc vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu được nâng lên một tầm cao mới./.