Ngành Thuế dùng công nghệ số để loại bỏ vùng xám và ngăn chặn tiêu cực

Bước sang năm 2026, ngành Thuế đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi toàn diện. Không còn đơn thuần là số hóa bảng biểu, lộ trình điện tử hóa đang được đẩy mạnh theo hướng thông minh hóa và tự động hóa. Đây là chiến lược trọng yếu của Bộ Tài chính nhằm thực hiện mục tiêu kép, vừa tạo thuận lợi tối đa cho người dân, vừa xây dựng hệ thống quản trị liêm chính, loại bỏ kẽ hở phát sinh tiêu cực.

Quản trị bằng dữ liệu để xóa bỏ cơ chế xin cho

Nền tảng của cuộc cách mạng này là Luật quản lý thuế (sửa đổi) vừa được Quốc hội thông qua. Theo Cục trưởng Cục Thuế Mai Xuân Thành, điểm cốt lõi là chuyển từ quản lý truyền thống sang dựa trên dữ liệu và rủi ro. Khi quy trình tự động hóa, sự can thiệp trực tiếp của con người giảm xuống mức thấp nhất, giúp triệt tiêu các vùng xám dễ nảy sinh nhũng nhiễu.

Hiện nay, ngành Thuế đã kết nối dữ liệu liên thông với Bộ Công an, Bộ Công thương và hệ thống ngân hàng. Sự tích hợp này giúp kiểm soát toàn cảnh dòng tiền và thương mại điện tử. Đặc biệt, việc triển khai Đề án 06, dùng mã định danh làm mã số thuế đã giúp ngăn chặn triệt để tình trạng khai báo giả mạo.

Đánh giá về vấn đề này, các chuyên gia kinh tế - thuế nhấn mạnh, quản lý dựa trên rủi ro là cốt lõi của sự minh bạch. Khi hệ thống tự động phân loại rủi ro dựa trên tiêu chí toán học, sự chủ quan của con người bị loại bỏ. Điều này không chỉ giúp thu đúng, thu đủ mà còn bảo vệ uy tín ngành Thuế trước những nghi ngại về tiêu cực.

Đáng chú ý, ngành Thuế đã quyết liệt rà soát, đề xuất cắt giảm tới 45,6% thành phần hồ sơ, giúp giảm 44% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Khi 102 thủ tục hành chính được điện tử hóa toàn trình lên dịch vụ công quốc gia, người nộp thuế không còn phải đi lại nhiều lần hay gặp gỡ trực tiếp cán bộ. "Khi mọi tương tác đều để lại dấu vết số trên hệ thống, khả năng giám sát sẽ trở nên tuyệt đối. Đây là cách dùng công nghệ để kiểm soát quyền lực, biến quy định thành thuật toán công tâm", luật sư Nguyễn Thế Nam nhận định.

Ở góc độ thực thi, đại diện Bộ Tài chính khẳng định đơn vị xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ chính trị trọng tâm. Không chỉ đầu tư công nghệ, Bộ còn tái thiết kế quy trình nghiệp vụ để đảm bảo tính đồng bộ, hướng tới một hệ thống thuế thông minh, nơi sự liêm chính được đảm bảo bằng dữ liệu.

Trí tuệ nhân tạo bảo vệ sự bình đẳng và ngăn chặn trục lợi

Năm 2026 ghi dấu ấn khi AI và máy học (ML) được ứng dụng mạnh mẽ vào thanh tra. Thay vì kiểm tra tràn lan, hệ thống AI phân tích hàng tỷ hóa đơn thực tế để chỉ gọi tên những đối tượng có chỉ số rủi ro cao. Việc vận hành hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền và bản đồ số xăng dầu giúp quản lý chặt nguồn thu mà không cần cán bộ hiện diện tại cơ sở.

Sự minh bạch này mang lại giá trị thực chất cho cộng đồng kinh doanh. Ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc doanh nghiệp logistics tại Quảng Ninh chia sẻ, trước đây doanh nghiệp thường lo ngại sự chồng chéo hoặc giải thích luật khác nhau giữa các cán bộ. Nay với eTax Mobile và cảnh báo tự động, doanh nghiệp có thể tự theo dõi nghĩa vụ thuế minh bạch và cảm thấy được phục vụ thay vì bị quản trị.

Ở một khía cạnh khác, đại diện một doanh nghiệp phần mềm xanh kỳ vọng thêm rằng, việc tích hợp sâu mã định danh cá nhân và mã số thuế sẽ giúp rút ngắn thời gian hoàn thuế, giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào sản xuất thay vì lãng phí cho thủ tục hành chính.

Sự hài lòng của người dân là thước đo chính xác nhất khi kết quả khảo sát cho thấy chỉ số này đạt 92,2%. Trong giai đoạn 2026 - 2030, ngành thuế đặt mục tiêu khai thác dữ liệu lớn (Big Data) để dự báo nguồn thu và hỗ trợ trực tuyến mọi lúc, mọi nơi. Hệ thống thuế hiện đại, an toàn không chỉ là công cụ quản lý tài chính mà còn là nền tảng xây dựng nền hành chính liêm chính, góp phần vào sự phát triển bền vững của kinh tế số Việt Nam.

Hướng tới sự minh bạch bền vững và chuẩn mực quốc tế

Nhìn rộng hơn, việc chuyển đổi số không chỉ là lời giải cho bài toán tiêu cực nội bộ mà còn là "tấm thẻ căn cước" để ngành Thuế Việt Nam hội nhập sâu rộng với chuẩn mực quản trị quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam đang tham gia mạnh mẽ vào các cam kết về thuế tối thiểu toàn cầu và trao đổi thông tin thuế tự động (AEOI), việc sở hữu một hệ thống dữ liệu sạch và công nghệ quản trị hiện đại là yêu cầu bắt buộc. Điều này giúp khẳng định vị thế của Việt Nam là một điểm đến đầu tư minh bạch, an toàn và công bằng.

Sự chuyển dịch này cũng đánh dấu bước ngoặt trong tư duy quản lý: từ "giám sát" sang "đồng hành". Khi mọi quy trình từ đăng ký, kê khai đến hoàn thuế đều được thuật toán hóa, cán bộ thuế sẽ không còn đóng vai trò là người "cấp phép" mà trở thành những chuyên gia phân tích dữ liệu và hỗ trợ giải đáp chính sách. Sự thay đổi về chất này sẽ triệt tiêu tận gốc cơ chế "xin - cho", vốn là mảnh đất màu mỡ cho các hành vi trục lợi và nhũng nhiễu trong quá khứ.

Tuy nhiên, cuộc chiến chống "vùng xám" bằng công nghệ không phải là lộ trình trải đầy hoa hồng. Đại diện Tổng cục Thuế thừa nhận, thách thức lớn nhất trong giai đoạn 2026 - 2030 chính là cuộc đua giữa công nghệ quản lý và các thủ đoạn trốn thuế tinh vi trong nền kinh tế số. Khi các giao dịch xuyên biên giới và tài sản số trở nên phổ biến, ngành Thuế cần một đội ngũ nhân lực không chỉ giỏi nghiệp vụ mà còn phải tinh thông về công nghệ và có đạo đức nghề nghiệp vững vàng.

Để bảo vệ thành quả của công cuộc số hóa, Bộ Tài chính đang xây dựng cơ chế giám sát hai lớp: lớp thứ nhất là sự kiểm soát tự động của hệ thống máy móc; lớp thứ hai là sự giám sát của chính người dân và các cơ quan truyền thông. Hệ thống phản hồi thời gian thực trên các ứng dụng di động sẽ là kênh tiếp nhận những phản ánh về sai phạm của cán bộ, đảm bảo không một hành vi tiêu cực nào có thể "ẩn nấp" dưới các lớp mã hóa số.

Việc dùng công nghệ để triệt tiêu vùng xám không chỉ là mục tiêu ngắn hạn mà là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị công. Khi dữ liệu trở thành ngôn ngữ chung duy nhất giữa người nộp thuế và cơ quan quản lý, niềm tin xã hội sẽ được củng cố. Một hệ thống thuế "không thể tham nhũng, không dám tham nhũng và không cần tham nhũng" chính là nền tảng vững chắc nhất để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển kinh tế số mạnh mẽ và bền vững trong kỷ nguyên mới./.