Nghề truyền thống Việt qua cách kể chuyện của người trẻ

Từ những lớp sơn mài óng ánh, dáng gốm mộc mạc đến hình bóng của múa rối nước, tranh dân gian, văn hóa Việt truyền thống xuất hiện tại Triển lãm làng nghề Nghệ - Thiết kế và sáng tạo trẻ với diện mạo vừa thân thuộc vừa mới mẻ. Những giá trị quen thuộc của làng nghề được người trẻ thử đưa sang một ngôn ngữ khác. Đằng sau những hình thức đa dạng ấy là một chuyển động đáng chú ý. Di sản không còn chỉ được nhìn như điều cất giữ nguyên vẹn mà cần trở thành chất liệu để người trẻ đối thoại với quá khứ, từ đó tìm một cách kể phù hợp hơn với nhịp sống hôm nay.

Những chất liệu cũ qua một cách nhìn mới

Bước vào không gian triển lãm, sơn mài là một trong những chất liệu dễ níu mắt người xem. Bề mặt lấp lánh, những lớp màu chồng lên nhau và dấu vết của bàn tay người nghệ sĩ khiến mỗi bức tranh mang một vẻ riêng, dù cùng đứng trên nền một kỹ thuật đã có lịch sử lâu dài trong mỹ thuật Việt Nam.

Ở nhóm tác phẩm này, những cái tên như Sắc, Mỹ, Phổ Hiền Bồ Tát, Góc phố đã mở ra những hướng khai thác khác nhau. Có sáng tạo nghiêng về hình tượng, có thử nghiệm tìm đến đời sống, có bức họa lại để chất liệu tự lên tiếng qua màu sắc và bề mặt. Cái cũ vì thế không biến mất; thay vào đó hiện diện trong cách người trẻ lựa chọn chất liệu, nhưng được đặt vào một nhịp cảm nhận khác.

Gốm cũng kể một câu chuyện tương tự, theo cách lặng lẽ hơn. Từ đất, qua bàn tay và lửa, một vật thể được tạo hình rồi trở thành sản phẩm có đời sống riêng. Những sản phẩm gốm tại Triển lãm gợi lại mối quan hệ lâu đời giữa con người và vật liệu, đồng thời cho thấy sức sống của thủ công khi được đặt trước những yêu cầu thẩm mỹ mới.

Với những chất liệu đã có lịch sử lâu dài, sự sáng tạo vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng việc tạo ra một thứ hoàn toàn xa lạ. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc nhìn lại một chất liệu quen thuộc bằng một câu hỏi khác: có thể làm gì thêm với nó, kể câu chuyện nào khác từ nó và đưa nó đến gần người xem hôm nay bằng cách nào? Đó cũng là điểm gặp giữa những sản phẩm tại triển lãm: truyền thống được giữ lại ở những dấu vết cốt lõi, nhưng được trao thêm một cách biểu đạt mới.

Từ hình tượng văn hóa đến sản phẩm đương đại

Nếu sơn mài và gốm cho thấy cách người trẻ làm mới từ chính chất liệu, nhóm thiết kế nội thất tại triển lãm lại mở ra một hướng tiếp cận khác, đưa những hình tượng vốn thuộc về nghệ thuật và văn hóa truyền thống sang một lĩnh vực mới. Múa rối nước là một ví dụ. Loại hình nghệ thuật vốn gắn với sân khấu, mặt nước, con rối và những câu chuyện dân gian được các nhà thiết kế trẻ tìm cách chuyển hóa thành cảm hứng cho sản phẩm nội thất. Khi ấy, múa rối nước không còn được tiếp nhận như một tiết mục biểu diễn. 

Những đặc trưng về hình khối, đường nét hay tinh thần tạo hình được tách ra, lựa chọn và tổ chức lại để phù hợp với một sản phẩm có công năng khác. Cách làm này tạo ra một sự thay đổi đáng chú ý về bối cảnh. Một hình tượng vốn được nhìn thấy trên sân khấu có thể xuất hiện trong không gian sống, một yếu tố vốn thuộc về mỹ thuật truyền thống có thể được chuyển thành ngôn ngữ của thiết kế hiện đại.

"Mình lướt xem các mẫu ghế lấy cảm hứng từ rối nước và thực sự bất ngờ. Nhìn mấy bộ bàn ghế với đèn lấy cảm hứng từ rối nước ở đây, mình thấy cuốn thực sự. Trước giờ cứ nghĩ đồ truyền thống mang vào nhà hiện đại nhìn sẽ bị sến hay lệch tông, nhưng cách các bạn giản lược chi tiết đi nhìn lại rất hợp mắt mà vẫn ra được cái chất văn hóa. Hóa ra bản sắc Việt chẳng đâu xa xôi, đưa thẳng vào mấy món đồ dùng hàng ngày thế này vừa gần gũi, vừa có gu", Phùng Mạnh (23 tuổi, Hà Nội), một khán giả tham quan chia sẻ.

Đó cũng là lý do sự kết nối giữa nhà trường, làng nghề, doanh nghiệp và nhà thiết kế trẻ trở thành một nội dung đáng chú ý của triển lãm. Khi ý tưởng sáng tạo gặp kỹ năng thủ công và yêu cầu của thị trường, những giá trị vốn nằm trong không gian văn hóa có thêm cơ hội được chuyển hóa thành sản phẩm thực tế. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc trò chơi kể lại câu chuyện cũ một cách đầy đủ, mà ở cách nó đổi phương thức kể. Người thiết kế không chỉ minh họa một nhân vật hay một tích truyện, mà biến những yếu tố văn hóa thành một phần của cấu trúc sản phẩm.

Trong nhịp sống hiện đại, khi cách tiếp nhận văn hóa ngày càng đa dạng, những thử nghiệm như vậy mở thêm một con đường để câu chuyện cũ tiếp tục được kể, bằng một ngôn ngữ mới, nhưng vẫn bắt đầu từ những chất liệu đã quen thuộc. Sự dịch chuyển từ không gian trưng bày trang nghiêm sang ngôn ngữ của thiết kế và trải nghiệm thực tế tại triển lãm không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về mặt hình thức. Đó là lời khẳng định mạnh mẽ cho sức sống nội sinh của di sản Việt. Khi người trẻ không còn đứng bên ngoài để chiêm ngưỡng hay bảo tồn quá khứ theo cách rập khuôn, họ đã chính thức bước vào để đối thoại, biến những giá trị xưa cũ thành một phần hơi thở của cuộc sống đương đại.